Katalog

YUSUF ÇOTUKSÖKEN İLE ‘TÜRKÇE SÖZLÜK’ ADLI YENİ KİTABINI KONUŞTUK. ‘Sözcükler yoksa, dil yoktur; dil yoksa, halk yoktur, yani biz insanlar yokuz!’ Doğru yazımlar, doğru söyleyişler, anlaşılır tanımlar, anlamdaşları ve karşıtanlamlıları... 20 bin dolayında sözcük ve sözöbeği... “Sözlükler, sizin en güvenilir dil danışmanınızdır” diyen usta dilbilimci yazar Yusuf Çotuksöken ile Türkçeyi; anadili, ortak dil ve yabancı dil olarak öğrenenlerin sık sık başvuracakları kaynak niteliğindeki yeni kitabı Türkçe Sözlük’ü (Almina Kitap) konuştuk. için hazırladığım Atasözlerimiz KEMAL BEK adlı çalışmam yayımlandı (1979). Daha sonra Varlık Yayınları’nda ‘BEN ROMAN, ÖYKÜ OKUR GİBİ Atasözlerimiz ve Deyimlerimiz adlı SÖZLÜK OKURUM!’ sözlüklerim yayımlandı (1988). Öncelikle yeni yapıtın Türkçe Sözlük’ü kutlarım. n Bu iki sözlük Özgül Yayınları’nca Yapıtlarının arasında şiir, özsöz, deneme ve benzeri türlerde da güncellenerek, geliştirilerek yazınsal verimlerin olduğu gibi; Türkçe ve yazın konularında basıldı (1992). ders kitapların; dil konusunda incelemelerin, araştırmaların Ayrıca Türkçe Anlamdaşlar ve ve kalem tartışmaların da var. Karşıtanlamlılar Sözlüğü (1992) de Yazar olarak katıldığın ve yönettiğin ansiklopedilerin sayısı bu yayınevinden çıktı. da azımsanamaz. Ancak çoğu okur, seni sözlük yazarı olarak Türkçe Atasözleri ve Deyimler da tanıyor. Sözlüğü (okullar için, 2005), Türkçe O zaman önce şunu sorayım; Türkçe sevgin nasıl, kimin / Anlamdaşlar ve Karşıtanlamlılar kimlerin etkisiyle başladı? Sözlüğü (2012), Türk Dili ve Benim Türkçe sevgimin kaynakları değişik: Küçükken aile Edebiyatı Terimleri Sözlüğü (2012) büyüklerinden dinlediğim halk hikâyeleri, masallar ilk sırayı basıldı. alır. Okul ders kitaplarını pek sevemedim. Son olarak torunum Güven Ege Çotuksöken için Türkçe Kütüphaneyle tanışınca okuduğum öyküler (Ömer Seyfettin, Atasözleri Sözlüğü ile Türkçe Deyimler Sözlüğü (Kemal Bek Refik Halit, Sait Faik...) ve şiirler (önceleri halk şairleri; ile, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2022, 2. baskı 2024) Karacaoğlan, Dadaloğlu, Âşık Veysel vb.) vazgeçilmezlerim adlı çalışmalarım basıldı. arasında yer aldı. Yine torunumun isteğiyle hazırladığım sözlük, Türkçe Sözlük Seninle aynı üniversitede Türk dili ve edebiyatı öğrenimi (Almina Yayınevi, Çanakkale, 2024) adıyla basıldı. gördük. Ben roman, öykü okur gibi sözlük okurum. TÜRKİYE’DEKİ SÖZLÜK ÇALIŞMALARI... Birçok ansiklopedide çalıştım. Sözlük okumalarım değişik Türkiye’deki sözlük çalışmaları ne durumda? n türde sözlükler hazırlamaya kadar götürdü beni. Türk dünyasında, Türkiye’de bugüne değin birçok Şiir, deneme türü yazılarımda sözcüklerle oynamaya Türkçe-Türkçe, Yabancı Dil-Türkçe, Türkçe-Yabancı Dil başladım. Son dönemlerde yabancı sözcüklere Türkçe sözlükleri yayımlandı. karşılıklar bulmak için çalışmalar yapıyorum. İlk sözlüğümüz, biliyorsun, Kâşgarlı Mahmud’un Divanü ‘SÖZLÜKLER, DİLİN VE HALKLARIN Lugati Türk’üdür (Türk Dilleri Sözlüğü; 1071). BİR TÜR AYNASIDIR!’ Osmanlılar döneminde hazırlanan ilk Türkçe sözlükler Yeni sözler ve sözcükler dile girer, kimi eskimiş sözcükler Senin için sözcük (sözcük kavramı) ne ifade ediyor? n arasında, Şeyhülislam Ebuishakzade Esad Efendi’nin Lehcetü’l- dilin çevriminden çıkar. Sözlükler üzerinde düşüncelerini de ekleyerek sözcük ve dil Lugat’i (İstanbul 1210 /1732), Ahmet Vefik Paşa’nın Lehçe-i ilişkisini kısaca anlatır mısın? ‘15 KADAR ANSİKLOPEDİ VE SÖZLÜKTE, Osmani’si (1876), Muallim Naci’nin Lugat-i Naci’si (1891), Sözcük, dilin yapı taşıdır; yaşadığımız çevrede hemen her YAZAR VE REDAKTÖR OLARAK ÇALIŞTIM’ Şemsetin Sami’nin Kamus-ı Türki’si (1900) vb sayılabilir. somut ve soyut varlığın (nesne, durum, olay, duygu, düşünce Hangi sözlüklerde çalıştın? n Cumhuriyet döneminde yayımlanan Türkçe sözlükler vb), ayrıca tasarladığımız her şeyin dilde söz ve sözcük olarak Yanılmıyorsam 15 kadar ansiklopedi ve sözlükte, yazar ve arasında da Hüseyin Kâzım Kadri (Türk Lûgatı, eski harflerle, bir karşılığı vardır. redaktör olarak çalıştım. Şimdi anımsayabildiklerim şunlar: I-II, İstanbul 1927-1928; yeni harflerle III-IV, 1943-1945), Herkesçe söylenen şu söz çok anlamlıdır: “Şiir sözcüklerle Meydan-Larousse Büyük Lugat ve Ansiklopedi’den (1968- Ali Seydi (Resimli Yeni Türkçe Lûgat, 1929), Alaattin Gövsa yazılır.” Yalnızca şiir değil doğallıkla, bütün yazınsal türler, 1973) sonra Hürriyet Genel Kültür Ansiklopedisi ve Sözlüğü (Yeni Türk Lûgati, 1930) vb’nin sözlükleri yanında, bilimsel kitaplar ve yazılar vb. sözcüklerle yazılır. (1977- 1981; Yönetici: Adnan Semih Yazıcıoğlu, sözlük Atatürk’ün Türk Dil Kurumu’nun yayımladığı Türkçe Sözcüksüz dil yoktur; her dil de sözcüklerle kimlik kazanır, sorumlusu: Yusuf Çotuksöken; ne yazık ki basılmadı). Sözlük’ü (1945- 1983; resmi TDK de bu sözlüğü genişleterek somutlaşır. Sözcüksüz kurulan iletişim eksik kalır. (Dil dışında Büyük Türkçe Sözlük (10 cilt, Ansiklopedik Yayıncılık, 1982), yayımlıyor; 12. baskı: 2024). da iletişim yolları olduğunu da unutmuş değilim.) Türkçe Sözlük (Gelişim Yayınları, rahmetli ansiklopedici, Tarama Sözlüğü (8 cilt, 1963-1972), Derleme Sözlüğü Sözcükler yoksa, dil yoktur; dil yoksa, halk yoktur, yani biz çevirmen Tanju Gökçöl bana ısmarlamıştı, onun zamansız (13 cilt, 1963-1982), terim sözlükleri (100’ün üzerinde) insanlar yokuz. ölümü nedeniyle yarım kaldı, basılmadı). özellikle anılmalı. Sözlükler de bir tür dilde kullanılan sözcükler toplamıdır; Arkadaş Büyük Türkçe Sözlük (1981- 1992; Yönetmen: Ferit Develioğlu (Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, sözlüklerini okuyarak bir dili kullanan halkın birçok özelliğini Dr. Sermet Sami Uysal, yardımcısı: Yusuf Çotuksöken; 150 1962), Mustafa Nihat Özön (Resimli Büyük Türk Dili Sözlüğü, (toplumsal yapı, kurumlar, inanışlar, ekonomi, gelişmişlik bin dolayında sözlükbirimden oluşuyordu; bittiği halde 1971), Kemal Demiray (Temel Türkçe Sözlük, 1988), düzeyi vb.) anlayabilirsiniz. basılamadı), Dil Derneği’nin Türkçe Sözlük’ü (okuyarak bir Ali Püsküllüoğlu’nun sözlükleri (Arkadaş Türkçe Sözlük vb), Sözlükler, dilin ve halkların bir tür aynasıdır. baskısına katkıda bulundum). Mehmet D. Doğan (Doğan Büyük Türkçe Sözlük, 1981, Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi (Yönetici: Adnan ‘HİÇBİR DİLDE SÖZLÜKLER, DİLDEKİ BÜTÜN son baskı 2020), Pars Tuğlacı (Okyanus Ansiklopedik Türkçe Benk, Sözlük Bölümü Sorumlusu: Oya Adalı, Yardımcısı: Yusuf Sözlük, 1972) dışında Meydan-Larousse Lûgat ve Ansiklopedi SÖZ VE SÖZCÜKLERİ İÇEREMEZ. ÇÜNKÜ...’ Çotuksöken vb.) adlı çalışmanın ilk yıllarında kısa bir süre (1969-1973), Gelişim Büyük Ansiklopedi ve Sözlük (1986- Konuşulan, yazılan her şeyin dilde bir karşılığı vardır. Özetle çalıştım. 1989), Dil Derneği’nin Türkçe Sözlük’ü, İlhan Ayverdi dil bir kurum, sözcükler dilin yapı taşları; sözlükler de bu yapı TÜBA’nın hazırlattığı Türkçe Bilim Terimleri Sözlüğü’nün taşlarını kucaklayan mücevher kutusudur. (Misalli Türkçe Sözlük, 3 cilt, 2005), Yaşar Çağbayır’ın (2011) Türkçe dil ve yazın terimleri bölümün U-Z harfler (Ötüken Türkçe Sözlük) vb çalışmaları anılabilir. Sözlükler konusunda son olarak şunları söyleyebilirim: arasındaki maddelerini ben yazdım. 1900’den sonra hazırlanan, günümüze değin sayılarının 2 Bir dili ve halkı tanımak istiyorsanız, önce o dilin sözlüğünü ‘KİŞİSEL SÖZLÜK ÇALIŞMALARIMA YÖNELMEME bini bulduğu söylenen, değişik alanlardaki (Ağaçişlerinden okuyun, o toplumun ekonomik, siyasal, kültürel, dinsel, vb. yaşamını öğrenebilirsiniz. DESTEK VEREN ERAY CANBERK OLDU’ zoolojiye kadar) terim sözlüklerini de unutmamalıyız. Bir de şunu söylemek isterim: Hiçbir dilde sözlükler, dildeki Senin hangi sözlüklerin var? Argo konusunda Hulki Aktunç’un -benim de katkıda n bütün söz ve sözcükleri içeremez. Çünkü yaşamla birlikte dil Benim kişisel sözlük çalışmalarıma yönelmeme destek veren bulunduğum- Büyük Argo Sözlüğü (Yapı Kredi Yayınları, 2018- de sürekli devinir, değişir, evrilir, dönüşür. sevgili Eray Canberk oldu; onun isteği üzerine ALAZ Yayınları 2023) özellikle belirtilmelidir. >> 6 29 Ocak 2026 VEDAT ARIK