Katalog

11 KASIM 2005 CU A! IstanbulT Atş Okulu'nda Harp Akademileri askeri fatbikatını izlerken. <29Mayıs 1936) CUMHURİYET SAYR D1ZI Laikliği sağlayan üç devrimyasasıydınlanma Devrimi 'nin, kurtuJuştan son- raki basamaklan çoközet olarak şöyledir: Saftanat - Padlşafılık: Bukurumun kaldınlması son derece büyüJc ve etkile- ıci bırdevrimdi. Ancak topiumda ve tslamâlemin- de biiyüketkı yada şaşkınlıkdoğurmadı. Çünkü, son padişah Vahdeüin ve sarayı, ulusça verüen bağımsızhk savaşında karşıcıl tavır almıştı. Ulusal bağımsızlık savaşı veren önderleri Atatürk, Fevzi Çakmak, lnönü ve çoğunu ıdama mahkûm etmiş, Anadolu'da karşı isyan- Ian çıkarmış kendi varuğinı yabancı devletlere, özellikle o günJerin en büyük emperyalist gü- «ifc cü Ingütere'ye bağlamışn. Bunedenlepadişah- lığın kaJdınlışı sancısız gerçekleşti. Halffellğİn KafdinlmaSI: Başlı basına bır devrim olan halifeliğin kaJdınhşı Mustafa Kemal'in nlns devtet kavramını derinden kavra- dığını gösteriyordu. Halifelığin kaldınlışt sancı- h obnuştur. Halifeciler, şeriatçılarTüriculus devletini yıkmak, keminnek için yıllar- dır u&raşlannı sürdüriiyorlar. Lfrlik: Halıfeliğin kaldınlışının doğal uzantısıdırve Cumhuriyetrejimıni kur- manın, demokrasiye doğru ilerleme- nin önkoşuludur. Laiklık devrimi, Mustafa Kemal'i ve Türk Avdın- lanma Devrimi'ni en güçlü, en etkili birdüzeyeulaş- tırmıştır. Laiklik sadece Cumhuriyetrejimininiler- lemesini değil, aynı zamanda kültürdeğişiminın ger- çekleşmesıru de sağlamıştır. Diğerleri; eğitim, hu- kuk, kadının sosyaJ ve siyasal hakJara kavuşması, or- taçaglarda yaşayan bir toplum içın ınanılmaz dere- cede büyük atılımlardı. Türk Devrimı, bu etkileme- leri ve özeJJiklenyle üçüncü dünya için yeni bir mo- del sunmaktaydı. Ne yazıkki, 1950'lerden sonra geJen hükümetler, Batı ile sıkı bağımlılık ilişkisine girdıler, bağımsız- lık düşüncesine sırt çevirdiler, hatta "ulusal kurtu- luş hareketjerine" karşı tavır aldılar. Bunun en çar- pıcı örneği CezayirBağımsızlık Savaşı'dır. O savaş- İarda Atatürk'ün resımJen, bağımsızlık savaşı ve- ren vatanseverleringöğsünden çıkıyordu. Aydînlan- ma DevrimJeri'nin can aiıcı noktası, en dönüştürü- cü, en etkin ilkesi Iaüdik üzerinde de sürekii ödün- ler verildi. Bu nedenJe 1923 Cumhuriyet Devrimi'ni yara- tan Atatürk, insanlık tarihinde büyük bir ihtilali gerçekleştiren ve uhıs devtet temelinde yepyeni bir cumhuriyet kuran bir lider olarak tarihe geçmiştir. I923'te Cumhuriyet ilan edildiği zaman, bu Cum- huriyetnasıl bır Cumhuriyet olacaktı, henüz bılin- miyordu. Acaba burejim, adı Cumlıuriyetolan bir dıktatörlük mü, yoksa kışisel otoritenin uygulandı- ğı ve kişisel iktidar duyguiannın doyumu için ku- rulmuş bir rejim mi olacaktı? 29 Ekim 1923 'te ilan edildiği zaman, bu Cumhuriyet adeta içi boş bir re- sım çerçevesine benziyordu. Çerçeve varama içer- sindeki resim. tablo boştu, beyaz bir kâğıt gibiydi. Buçerçevenin ıçenği, karakteri venitehkleri 3 Mart 1924'te belli olmuştur. 3 Mart J 924'te, yani 29 Ekim 1923'ten 4 ay sonra tablo açık seçik belirgin- leşti. Çünkü; 3 Mart 1924'te Meclis'te üç önemli yasa kabul edildi: LYasa:Hilafetin kaldınlması ya- sasıdır. IL Yasa: Şeriye-EvkafBakanlıgYnın kaldı- nlışıdır. UL Yasa: Tevhidi Tedrisat (Öğretimin Bir- leşfırilmesi) Yasası'dır. EdİTİM YASASI TEMEL PİREK Bu yasalaria ne ohıyordu? Saltanatın ve Halifeliğin kaldınlışı, Cumhuriye- tin ilan edilmesi, öğretim birliğınin kabul edilme- si, Türk devriminin siyasal yönünü açıklıyordu. Ar- tık sadece "mutiak monarşi*' yıkılmıyor; 700 yıl- lık din temellenne dayalı "dinseJ devfct" yıkıhyor ve yerine laik temellere dayalı yepyeni bir Cumhu- riyet kuruluyordu. Özellikle eğıtimin birleştınlmesi yasası, aslında biraltyapı devrimidır. Çağdaş uygarlıkdüzenınege- çişin en önemli temel direğidir. Eğitim Biıüği Vasası neden temel direktir? Çünkü 3 Mart 1924'ten önce eğitim sistemi üç mecradan geliyordu, üç kanala dayanıyordu. Birinci kanal, yaygın biçımde dini okullar, ma- halle mektepleri vardı, burada Kuranokunur, ezber- Jenirdi. Ana kaynak kutsal din kitabıdır. tkinci kanal, yabancılann yönetimindeki misyo- ner okullandır. Sadece îstanbul"da 80'den fazlamis- yoner okulu vardı. Üçüncü kanal, Osmanlı'nın, Avrupa devletleri karşısında yenilgiye uğramasmdan sonra kurduğu pozitif bılime dayalı askeri okullar, örneğin Aske- ri Tıbbiye, Askeri Topçuluk Okulu (Mühendisha- ne-i Berri Hümayun gibi). Ancak bu üç okul siste- mmin referans kaynaklan değişiktı. Birbirleriyle çelişiyordu. Referansı kutsal din kitabı olan kişiler- le, referansı ilim ve alal olan çağdaş okulda oku- yanlarla anlaşamıyor, çatışıyordu. Atafürk bu karrnaşık sistemi yıkıp, eğitim birli- ğini sağlayarak ve eğitimi alda ve bilime dayandı- rarak en büyük de\Timi yapmış oluyordu. Tüm bu nedenlerle Atatürk'ün en önemli devrim- lerinden birisi Eğitim BirKgi Yasası'nın kabulü, ma- halle mekteplerinin, tekke ve zavıye gıbi gerıci yu- valann kapatılmasıdır. Bu eğitim devnminden sonra, Atatürk laiklik il- kesüıi hayata geçirdi. Yaşodığıdönem, FransızDevrimi, Jön Türkler, okuduğu Mtaplar veBatı düşünüHeri, önderin düşünceyapısını oluşturdu Atatüıkçokiyibirsentezdydi A tatürk'ün düşünce yapısını etkileyen olaylar, düşünür- ler, yazarlar ve kitaplar söz konusuolduğunda. onun salt bir olayın ya da bır düşünce aJomının izleyicisi olmayıp, değişik görüş ve dü- şüncelerden kendısıne özgü bır sentez (bileşke)çıkarmış olması dikkatı çeker (Ş. Turan s.1)Atatürk'ü etkileyen olay- larvedüsünceleri şöyle sıralayabiliriz; 1 - Yaşadığı dönemin etkisi, 2- Fransız Devrimi'nin etkisi, 3- Jön Türkler'inin etkisi,4- Okuduğu kitaplar ve Batı dü- şünürlerinin etkisi. Şimdi bunlar üze- rinde kısaca durabiliriz. YASADldt DÖNEMİN ETKİSİ ıMustafa Kemal tarihsel bır döne- meçtedünyayageldi. 1789 Fransız th- tilali'nin 92. yılında doğdu. Bu ihtila- lin yarattığı düşünceler insan haklan, eşitlik, adalet, özgürlük, bağımsız- lık ve ulusçuluk gibi kavTamlar ar- tık Avrupa'da yer tutmus, diğer ül- kelerdedeyayılıp etkisini arttırma- ya başlamıştı. O sırada da Osman- lı Imparatorluğu'nunparçalanması ve çokiişü de hızlanmıştı. fşte genç Mustafa Kemal bu iki büyük olgunun gelgitlen ara- suıda öğrencilik yıllann- dan başlayarak tüm bu ge- liçmeleriyaşamış, öğren- naiş ve düşünmüştü. Rumeli'de geçen öğ- rencilik yılian, henüz 29 yaşında askeri manevrala- ra kaûlmakiçin gittiği Fran- sa'daki günler, bağımsızlı- ğınayenikavuşan Bulgaris- tan'ın başkentindekı ataşe- militerlik yılian, Trablus- garp'ta Batı'mn sömürgeci yûzüyle karşılasma, Sunye'de geçirdiği günler, Balkan bozgu- nu, imparatorluğungün gün eri- mesi ve bu yaşadığı dönemin et- kileridir. Özetlersek; bır yandan büyük FransızDevrimi 'nin düsün- sel ve somut etkileri, öte yandan eriyp giden, her geçengün çöken ım- paratorluk. Bu devleti yönetmeirteır uzak yeteneksiz padişahlar ve yöne- ticiler. Atatürkde ilerisi içm düşün- me, devletin kurtuluşu için çı- kış yollan konusunda model arayışlarmı yoğuniaştınyordu. Şimdi Fransız Devrimi üze- riüde biraz daha durabiliriz. nn; özgürlükten yoksunluk, ekonomik yapı ve yönetimsızlik, halka karşı kötü davranış gibi üç nedeni olduğunu be- lırtiyor ve FransızDevnmi'ni şöyle de- ğerlendiriyordu: "BaşlaDgıctaajaldan- ma veihtflal biçnnindegörülenhareket, yerinibirdevrünebırakır,FranazDev- rimi debu aşamalardangeçmiş ve uhı- sunortakvkdanoıdayerleşımştinonua için evrensel obnuştıır» Baylar,işte bu- gün 1789 Temmuzu'nıın 14. gününü burada kuthıvoruz ve bu Fransızlann uhısa) ba>Tamıoldıığu kadar,henüz öz- gürfükterine ka\ uşmanuş ulııslann da scNinecekJeri bir gündû/r" Daha sonra ulusal savaşa değinen Mustafa Kemal şunlan söyler: "Türk tarihindedesömürgeciordu- lanntzmir'dendenizedökülmeabianı ulusal tarihimiz için ve dünya tarihin- de yepyeni bir dönem oiacakbr. Bu da arök sömürge için hiçbir ülkenin öz- gürlük ve bağunsızlıkJaruııyok et- meye olanak buiunmavişıdır. Eğer hakstdıga uğramış Asya \<e Afrika uhıslan,bizmıbağnnsıziıksavaşııraz- dan bir ibret dersi almışiarsa, ken- düeri için pahabya da mai olsa bu voJa girecekledir. Özgürlük ve bağunsızhktan yoksun bir ulus için, yaşamanın ne anlamıne dezevidvar- Ğr.Bayiar,bizimAsyaNı av^klanmaya ve savaş- maya sürükJevisimiz Fransızuhısunukahra- manca harekedere sü- rükfcvsnnedenlerden da- ha azgüçlü vedahaaz man- üksaldeğiidir. n ATAİÜRKVE AYDINÜINMA DEVRJMf ALEV COŞKUN • Atatürk, Fransız büyük devnminden J.J. Rousseau ve Montesquieu ve Au- guste Comte, Descartes, gibi siyaset ve sosyal bilimin büyük yazarlanndan etki- lendi. Kütüphanesinde alh çizilmiş, not- ]ar alınmış 4289 kitap bulunan Atatürk özellikle J.J. Rousseau'nun Toplum Söz- leşmesi ile Montesquieu'nun Kanun- lann Ruhu adh eserini incelemiştir. CUMHURÎYETI İNCELEDl ASYA VE AFRİKA ULUSLARINA ÖRNEK FRANSI2 PEVRİMt Atatürk'ünkitaplığında Fransız Dev- rimi 'ne ilişkin kitaplarvardır. Atatürk, FıansızDe\Tİmi'nı Fransızca kitaplar- dan inceledi. Türk devrimlerinin 1789 Fransız Devrimi'nin açtığı yolda iler- ledigi. ancak kendisine özgü nitelik- leıle geliştiği kuşkusuzdur. Atatürk'ün 14 Temmuz 1922'de, he- nüz ulusal Kurtuluş Savaşı sonuçlan- nudan Ankara'da Fransız devletinin temsilciliğinde, Fransız Devrimi'nin 133. yıldö'nümü için düzenlenen tören- deyapüğıkonuşmaFransızDevnmi 'ni ne ölçüde ve nasıl değerlendirdiğini göstenr. Konuşma şöyledir: "Franaz uhısunun 14 Temmuz ulu- sal bajramı, biraz da ruhunda özgür- Mve bağunsızfak aşkmı tasrvan bütün uhüiarm bayTamıdır'' diyerek konuş- ma.'ina başlayan M. Kemal, devrimle- Böylece FransızDevri- mi ileemperyalistlerekar- şı Anadolu'da verilen sa- vaşı karştlaştıran Musta- fa Kemal, Anadolu ih- tilalinin Asya'yı ayak- lanmaya ve sa\'aşmaya sünikleyisini daha uhı- sal savaş bitmeden be- lirtiyordu. Bu konuş- masıyla M. Kemal, bağımsızlık ve özgürlük anlayışını Fransız Devrimi'ne borçlu olduğunu, Türk bağımsızlık savaşıyla Fransız Devrimi arasın- Mustafa Kemal da birbağ olduğunu, bu Trablusgarp'ta bağın Asya ve Afrika uluslannın bağımsızlık- lannı kazanmalannda ömek ve etken olacaklannı vurguluyordu. Nutuk'ta Atatürk şöyle diyor: "Dc*rimterin en önemljsi bildiğini/ gibi Fransız büyük devTÜnklir. Devrimkricindeen verim- li ve en doğurganı ve hakistemiyönün- den vebütüninsanl^a.egeroenliğesahip olma düşüncesini vernıekle, oldukça önemli olanı budur." Zaten Ankara da kurulan TBMM'run kimi kurumlan FransızDevrimi'nden esinlenmıştir. I. TBMM tüm yetkileri kendınde toplan- dığı, Mecüs hükümeti sistemınin uy- gulandığı bir 'ihtilal mecltsiydi'. Bilindigi gibi. Fransız büyük dev- riminde özellikle özgürlük, eşitlik ve kardeşlik kavTamlan insanhğa kazan- dınldı. Ulusal egemenük, ulusçuluk, anayasacılık, cumhunyetçilikakımlan güncellik kazandı. Geleceğin biçim- lenmesinde etkili oldu. Atatürk, Fran- sız Devrimi"nden çok etkilendi. Atatürk manevi kızı CW( ÜNcü ite birlikte Haydarpaşa Gan'nda. (1935) Batılı düşünürler A Atatürk yaşamj boyuncadevlet şekli ko- nusundadüşünmüs, arayış içindeolmuş- tur. Bu nedenJe bu konuda Batı kaynak vedüşüncelerini okudu ve inceledi. FransızDev- rimi"ne olan büyük ilgisi onu, bu devrimin dü- şünsel hazırlayıcılannın görüşlerini okumaya ve incelemeye yöneltti. Bu bağlamda, J J . Rous- seau,Kant, Descartes, Auguste Compte, Mon- tesquieu gibi düşünürlerin yapıtlannı bizzat okumuştur. Mustafa Kemal bu düşünürlerin ki- milerinin orijinallerini okumuştur. Çünkü ya- bancı dil konusunda çok duyarhydı. Önce ya- bancı dil konusuna kısaca değinelim. Mustafa Kemal, daha çocukluk yaşlaraıda Batı dillerini öğrenmek için gayret ve çaba gös- terdi. Birkurmay subay, mutlaka yabancı dil bil- melidir, diyordu. Bu nedenle Selanik'te yaz ta- tillerinde Fransızcayı öğrendi. Daha sonra ken- di çalışmalanyla Almancayı öğrendi veAhnan- ca askeri kitaplan Türkçeye çevirebilecek dere- cede AJmancasını ilerletti. Alman General Litz- man'm kitabını TakımuıMuharebeTalûniadıy- la Türkçeye çevirdı. Asken eğitimle ilgili bu ki- tap 23 Şubat 19O8'de Selanik'te yayımlanmış- tır. Şimdi, Atatürk'ün düşünsel yapısını etkile- yen kimi yabancı yazarlardan söz edelim. JJ. ROUSSEAU'NUN ETKİSİ Atatürk, J.J. Rousseau'yu okumuştu ve JJ. Rousseau'nun tüm eserlerini incelediğini TBMM kürsüsünden de açıklamıştı. J.J. Rousseau, Ye- ni Osmanlılardöneminde, 2. Meşrutiyet'ten ön- l etkileyen bir filozorrur. Atatürk'ün okuduğu kitaplar A tatürk'ün askerlikten tarihe, uygarlığa, ekono- miye, sosyolojiye kadargenjş bir okuma kapa- sitesi ve geleneği vardı. Onun okuma ılgisinin en güzel göstergesi onun özel kitaplığıdır. 4289 bibli- yografîk katalogdan oluşan zenginkitaphkta yapılan in- celeme sonunda, kıtaplan dikkatle okuduğu; altlannı çiz- diği, işaretlervenotlarkoyduğu saptanmışnr. Atatürk 'ün okuduğukitaplarla ilgılı_olarakProf Şerafettin Turan, Leman Şenalp, Bald Öz ve Gürbüz Tüfekçi mcele- meler yapmıştır. (x) Atatürk'ün özel kütüphanesinde- ki okuduğu, notlaraldığı ve altını çizdiği kitaplann ko- nulannagöre dökümü aşağı- ya çıkanlmıştır. Tanh:862,Askerlik:261, Siyasal Bilımier: 204, Hu- kuk:181 Din:161,DılBih- mi: 154, Ekonomı: 144, Fel- sefe, Psikolojı: 121, Sosyal Bilirnler: 81. Aynca fstan- bul Oniversitesi Kütüphane- si'nden kitaplar getirtmiş, okumuş geriyegöndermiştir. Birinci Dünya Savaşı 'nda 16. Kolordu Komutaru ola- rak DoğuAnadolu'dabulun- duğu sırada bizzat tuttuğu ve 7 Kasım 1916 - 25 Ara- lık 1916 günlerini kapsayan, am deftenndeki kayıtlara göre 49 günlük süre içersinde şu kitaplan okudu: • Namık Kemal, Tarib-i Osmani, 1889, • Mehmet Emin YurdakuJ, Türkçe Şfirier, 1900, • Tevfik Fikret, Rübab-ı Şikeste, 1900, • AhmetHilmi Şehbenderzade, Aflah'ı İnkârM üm- künmüdür?, 1911, • G. Fonsegnve, Febefe Birmci Kitap, 1915. • Alphonse Daudet, Saphu. Bu listede üç şairin ad- lan dikkate değerdir. Namık Kemal - Vatan ve Özgür- lük Kavramlannı, Mehmet Emın Yurdakul - OsmanJı- lık Yerine TürkJük Kavram- larmı, Tevfik Fikret - Zor- bahğaDirenme ve insanhğa Yükselme Kavramlarm] ele alıyordu. <x) Gürbüz Tüfekçi, Ata- türk'ün Düfünce Yapısı, Anka- ra, 1986, Şenalp. AtatürkKitap veKütüphane, TürkKütüphane- ciler Derneği Bülteni, XXX. 1981, Şerafettin Turan, Ata- türk'ünDüşünce Yapısmı Etki- leyen Olavlar, Düşünürler, Ki- taplar, TTK, 1989, Baki öz, Atatürk 'ün Düşünce Yapısmm Oluşumu 1996. Onun ünlü Contrat Social(Toplum Sözleşmesi) Ziya ft^a tarafından Türkçeye çevrilmiş, ayn- ca Ahmet Vlithat, fttihat gazetesinde bu yapıtm yeni bir çevirisini yayımlamıştı. Bu nedenle Mustafa Kemal, özellilde onun Toplum Sözfe- mesikitabını incelemiştir. J.J. Rousseau'nun ki- şi için özgürlükçü ve topiumda siyasal rejim olarak cıunhuriyetçi olması, Atatürk'ün ilgisini çekmişti. Yeni Türkiye Cumhuriyeti'nin temel ilkelerininkuruluşundabufelsefi desteklerönem- li rol oynamıştır. MONTES0UIEU VE KANUNLARIN RUHU Atatürk, ünlüFransızdüşünürMontesquieu'yu da incelemiştir. Montesquieu'nun De Fesprit desLois(The Spirit of Law•), Kanunlann Ruhn adlı eseri modern siyasal bilimin en önemli ya- pıtlartndan binsı olarak kabul edilır. Kuvvetler aynlığı üzerinde derinlemesine analızler yapan Montesquıeu'nun bu yapıhnda Atatürk özellik- leCıımhuriyedeilgili bölümlerüzerinde durmuş- tur. Cumhuriyetin bir "erdem rejimi" olduğu- nu belirten lasımlann altının çizilmesi dikkat çe- kicidir. Montesquieu'nun bukitabı, Cumhuriyet'in ilk yılında, 1923 yilında Atatürk'ün direktifiy- Je Milli Eğitim Bakanlığı tarafından Türkçeye çevrilerek yayımlanmıştır. Bu kitabın Fransız- ca aslı ileHüseyinNâzım'açevirttıği Türkçesın- den iki tanesi kendi özel kitaplığında bulunmak- taydı. SÜRECEK