Catalog

HELEN LEWIS’TEN ‘DEHA DENEN MİT: İSYANCILARIN, CANAVARLARIN VE KURAL TANIMAZLARIN TEHLİKELİ CAZİBESİ’ Deha tek başına doğmaz! Sanat tarihinden psikolojiye, öjeni tartışmalarından yapay zekâya uzanan Deha Denen Mit (Çeviren: Ali Karatay, Yapı Kredi Yayınları), bireysel başarı anlatılarının ardındaki görünmeyen emekleri ve ortak üretim kültürünü odağına alarak “deha” kavramını yeniden tartışmaya açıyor. William Shakespeare’den Elon Musk’a uzanan çalışma, “deha” kavramının nasıl inşa edildiğini, kimleri görünür kılıp kimleri görünmez bıraktığını sorgulayan çarpıcı bir düşünce yolculuğu sunuyor. Bunun yerine ona yazılan methiyeler oku- ği “büyük adam” teorisiyle bu düşünce da- AYÇA CEYLAN nur, besteler seslendirilir, geçit törenleri dü- ha da pekişiyor. Carlyle’a göre tarihi ileri- zenlenir; hatta bahçesindeki ünlü dut ağacı- ye taşıyan sıradan insanlar değil, olağanüs- KİMLERE ‘DEHA’ DİYORUZ VE NEDEN? tü bireylerdi. nın parçaları bile hatıra olarak satılır. Bir insanı “deha” yapan gerçekten nedir? Olağanüstü bir Böylece deha, yalnızca sanatsal bir nitelik Lewis’e göre tam da bu süreçte Shakespe- zekâ mı? Doğuştan gelen sıradışı bir yetenek mi? Yoksa olmaktan çıkıp toplumsal ve siyasal bir üs- are yalnızca büyük bir yazar değil, kültürel yüzyıllardır anlatmayı sevdiğimiz güçlü öyküler mi? tünlük anlatısına dönüşmeye başlıyor. bir ikon ve küresel ölçekte dolaşıma giren bir İngiliz gazeteci ve yazar Helen Lewis, Deha Denen Mit: marka haline gelir. Ve pek tabii hepimizin çok iyi bildiği gibi İsyancıların, Canavarların ve Kural Tanımazların Tehlikeli bazı büyük adamlar -insanlar- ne insana ne Kitap daha sonra bu anlatının köklerini 16. Cazibesi adlı kitabında tam da bu sorunun peşine düşüyor. gezegenin refahına bir şeyler yapıyor. yüzyıl Rönesans İtalya’sına uzatıyor. Yapı Kredi Yayınları’nın XXI. Yüzyıl Kitapları dizisinden Belki de bu yüzden bugün bile karmaşık Sanat tarihçisi, ressam, mimar ve tarih- yayımlanan, Ali Karatay’ın dilimize kazandırdığı çalışma, toplumsal sorunlara tek bir “kurtarıcı” figür çi Giorgio Vasari’nin Sanatçıların Hayat yalnızca büyük isimlerin yaşamöykülerini anlatmıyor; onları üzerinden çözüm aramaya yatkınız. Hikâyeleri, yalnızca ressamların ve heykeltı- “deha”ya dönüştüren kültürel, tarihsel ve siyasal mekaniz- raşların yaşamlarını anlatan bir biyografi ki- ÜSTÜNLÜK FİKRİ maları da görünür kılıyor. tabı değil; aynı zamanda “dâhi sanatçı” fikri- Kitabın en çarpıcı bölümlerinden bi- Toplumsal cinsiyet, siyaset ve kültür üzerine yazılarıyla nin de inşa edildiği temel metinlerden biri. ri ise Francis Galton -ki kendisi Charles tanınan, uzun yıllardır The Atlantic’te kalem oynatan Lewis, Vasari’den önce biyografiler daha çok Darwin’in de kuzeni- üzerinden ilerleyen bu kitabında disiplinler arasında dolaşan canlı bir düşünce kralları, aristokratları ve din insanlarını mer- öjeni tartışmaları. yolculuğu kuruyor. keze alırken onunla sanatçı ilk kez olağanüs- Öjeni, en yalın tanımıyla insanların ka- Sanat tarihinden psikolojiye, biyografiden bilim tarihine, tü yeteneğiyle tarihin merkezine yerleşiyor. lıtsal özelliklerine göre sınıflandırılabileceğini ve insan so- öjeni tartışmalarından Silikon Vadisi’ne uzanan bu yolculuk- Bugün hâlâ etkisini sürdüren “yalnız ve benzersiz yaratı- yunun bu yolla “iyileştirilebileceğini” savunan bir düşün- ta okuru sürekli aynı soruyla baş başa bırakıyor: “Kimlere cı” imgesinin kökleri de burada atılıyor. ce akımıydı. ‘deha’ diyoruz ve neden?” Bu noktadan sonra kitap yalnızca sanat tarihini değil, dü- Bugün bilimsel ve etik açıdan bütünüyle geçersiz kabul MİTİN İNŞASI şünce tarihini de kat ediyor. 18. yüzyıl filozofu Immanuel edilen bu yaklaşımın temellerini atan Galton, Darwin’in do- Kant, Muhakeme Kabiliyetinin Eleştirisi’nde dehayı “doğa- Helen Lewis kitabın kapısını William Shakespeare ile ğal seçilim kuramından etkilenerek bu fikri insan toplumuna aralıyor. Ancak tartıştığı mesele oyunların yazarlığı değil; nın bahşettiği özel bir yetenek” olarak tanımlıyor. uyarlamaya çalıştı. Shakespeare’in nasıl “Shakespeare” olduğunun öyküsü. Ona göre sanatçının üretkenliği sonradan öğrenilen bir be- Lewis, Galton’un yalnızca modern istatistik biliminin ge- Yazara göre bir sanatçının dehaya dönüşmesi yalnızca ceriden değil, doğanın armağan ettiği yaratıcı bir eğilimden lişimindeki rolünü değil; “deha” fikrinin kadınları, farklı sı- doğuyor; hatta deha, “doğanın sanata kurallar koymasını ürettiği eserlerle açıklanamaz; onu çevreleyen anlatılar, kut- nıfları ve farklı etnik kökenleri dışlayan ayrımcı söylemlerle lamalar ve kültürel bellek de bu sürecin parçasıdır. sağlayan fıtri zihinsel eğilim” olarak tarif ediliyor. nasıl iç içe geçtiğini de gösteriyor. Bunun en çarpıcı örneklerinden biri, aktör David Kitapta bu yaklaşımın yalnızca estetik bir teori olarak kal- 20. yüzyılda Nazi Almanya’sının ırkçı politikalarına da Garrick’in 1769’da Stratford-upon-Avon’da düzenlediği madığı; zamanla bazı insanların doğa tarafından seçilmiş, ideolojik zemin hazırlayan bu düşüncenin izlerini sürebile- Shakespeare Jübilesi. Shakespeare’in doğumunu onurlan- ayrıcalıklı yaratıcılar olarak görülmesini de besleyen düşün- ceğiniz kitap, dehanın yalnızca hayranlık uyandıran bir sıfat dırmak için yapılan bu üç günlük festivalde tek bir oyunu sel zeminlerden biri haline geldiği gösteriliyor. olmadığını; zaman zaman dışlayıcı ideolojilerin de aracı ha- bile sahnelenmez. 19. yüzyılda İskoç tarihçi Thomas Carlyle’ın geliştirdi- line gelebildiğini ortaya koyuyor. >> 10 6 Ağustos 2026 HELEN LEWIS WILLIAM SHAKESPEARE FRANCIS GALTON VIRGINIA WOOLF Resim: GUSTAV FRAEF