Catalog

İLKAY ZAMAN’DAN ‘2030: DİJİTAL HAPİSHANE’ ‘2030; dijital kimliğin, dijital paranın ve yapay zekânın aynı uğrakta buluştuğu bir yıl!’ İlkay Zaman’ın Destek Yayınları tarafından yayımlanan Bakmadan onayladığımız küçücük yazılar, bilgilerimizi toplayıp 2030: Dijital Hapishane adlı kitabı ne bir distopya ne de birleştiren platformlar, sigorta şirketleri, eğitim kurumları... komplo teorisi. Dijital ikizimizden de bahsediyor yazar; artık asla geri Algoritmaların yaşamımızda ve zihnimizde yavaş yavaş alamayacağımız biyometrik verilerimizden de. ördüğü dijital parmaklıkları gözler önüne seriyor Zaman. Sistemin sahipleri sözüm ona rızaya dayalı bir hâkimiyet Dijitalleşmenin tüm kollarıyla insanlığı sarıp sarmaladığını, kurmayı amaçlıyor. Kitapta işlerinin o kadar da kolay olmadığı İstanbul’dan Pekin’e bir dizi yaşanmış ve kurgusal açıklanıyor. Mücadele için kullanabilecek araçlar sıralanıyor. örnekle açımlıyor. İlkay Zaman’a göre tek başına başarıya ulaşmak olanaklı değil, Bölüm başlarındaki tarihler de olmasa neyin gerçek neyin ortak bir duruş gerekiyor. 2030: Dijital Hapishane de söz konusu kurgu olduğunu anlamak hiç kolay değil. 2030 parmak izimizde yaşıyor, nabzı milyarlarca kullanıcı ile atıyor. mücadele olanaklarını keşfetmeye yönelik açık bir çağrı. belirliyor. Tek bir rakam yaşamınızı ku- AHMET ANTMEN şatıyor. Bu durum, büyük oranda içine doğduğunuz koşullarla şekilleniyor. KONFORA GİDERKEN ÖZGÜRLÜKTEN OLMAK! Geçmişte kast sistemleri görünürdü; AHMET ANTMEN - Kitabın adına nasıl karar verdiniz? dolayısıyla sorgulanabilir, direnilebilirdi. Parmaklıkların illâki demirden değil, dijital kodlardan da Dijital kastlaşma ise görünmez bir al- örülebileceği fikri sizde nasıl olgunlaştı? goritma perdesinin arkasında işliyor. Sizi İLKAY ZAMAN - Bu isim bir gecede ortaya çıkmadı. Yıl- sınıflandırıp kısıtlıyor ama hesap sorabi- larca teknolojiyi yakından izleyerek fark ettiğim temel bir ger- leceğiniz bir muhatap bırakmıyor. çek vardı: İnsanlar özgürlüklerini hiç hissetmeden kaybediyor Kuşaklararası aktarım da kaçınılmaz: çünkü kaybettikleri şey onlara konfor olarak sunuluyor. Dijital profiller kalıcıdır. Ailenin finan- Geleneksel hapishane duvarları göze görünür; dijital çağda sal geçmişi, mahalle verisi, hatta genetik ise duvarlar algoritmalardan ve gönüllü teslim ettiğimiz veri- yatkınlıklar bile çocuğun profilini ipotek lerden örülüyor. Kimse size “Özgürlüğünüzü verin” demiyor. altına alabiliyor. Bu distopik bir kurgu Sistem yalnızca konfor vaat ediyor ve bekliyor. değil, mekanizmanın mevcut yönelimi. 2030 ise rastgele seçilmiş bir tarih değil; dijital kimliğin, di- ANTMEN - Kredi alamama, dijital jital paranın ve yapay zekânın aynı uğrakta buluştuğu bir yıl. tapuya erişememe gibi riskler daha çok Kimi ülkelerde süreç çoktan başladı: Hesaplar donduruldu, orta sınıfı etkileyecek gibi. Zaten bu ola- kimlikler askıya alındı, seyahatler kısıtlandı. Biz henüz o eşi- naklardan mahrum olan dar gelirliler ğin gerisindeyiz. Henüz! için yeni düzen neleri değiştirecek? ZAMAN - Sistem baskısını daima en kırılgan kesimler üze- ANTMEN - Dijital hapishanenin temellerinin 2003’te rinde yoğunlaştırır. Kredi skoru yetersiz olan zaten konut bula- Hannover’de yüz tanıma teknolojisiyle atıldığını söylüyorsu- mıyor, dijital kimliği eksik olan kamu hizmetine erişemiyordu. nuz. Bu gelişmeyi milat kabul etmenizin gerekçesi nedir? Görünüşte yeni bir durum yok gibi. ZAMAN - Hannover’de tanık olduğum şey teknik bir gös- Fakat can alıcı bir nokta var: Kaçış yolları tümüyle kapanıyor. terimden fazlasıydı. Kalabalığın içinden tek bir yüz, saniyeler Tarih boyunca mülksüz biri nakit parayla çalışabilir, sistemin içinde teşhis edildi. Kimse ona kimliğini sormadı, sistem za- görmediği gri alanlarda yaşamını idame ettirebilirdi. Dijital para ten biliyordu. ve kimlik zorunlu tutulduğunda gri alanlar yok ediliyor. O ana dek gözetim ya da takip için insan kaynağı, bütçe ve Dar gelirli için asıl tehdit, sisteme girmeye mecbur bırakıl- zaman şarttı. Yüz tanıma bu denklemi kökten değiştirdi. Artık ması ve her hareketinin mutlak şekilde denetlenmesidir. kalabalıklar içinde anonim kalmak olanaksızlaştı. “Finansal kapsayıcılık” ambalajıyla pazarlanan yapılar, en O günkü fuarda sergilenen teknoloji, yirmi yıl içinde kent- savunmasız kitleyi kuşatıyor. lerin temel altyapısına dönüştü. Bunu milat kılan, teknolojinin Hindistan’daki Aadhaar projesi bunun açık kanıtıdır: Yok- kendisinden çok normalleşme hızıdır. sullara ulaşma vaadiyle başlasa da bugün dijital kaydı aksayan- Bugün yüzümüzle ödeme yapıyor, havalimanlarında pasa- ları en temel sağlık hakkından dahi mahrum bırakabiliyor. portsuz geçişi olağan karşılıyoruz. NE DENETLEYEN NE DE HESAP VEREN VAR! AZINLIK AYRICALIĞINA DÖNÜŞEN MAHREMİYET! ANTMEN - Amazon Sidewalk gibi uygulamalarla biyo- şekilde korumuştu: Evinizin içi, zihniniz ve bedeniniz size ait- ANTMEN - Sağlık ve hareket özgürlüğü algoritmalara metrik verilerin kaydedilmesine dikkat çekiyorsunuz. “Mah- ti. Dijital çağda üçü de sisteme açıldı. Eviniz dinliyor, zihniniz terk edilmişse teknoloji bizi yönetiyor demektir diyorsunuz. remiyetin sessiz işgali” bireysel alanın geleceği açısından ne- Sizce asıl tehdit teknolojinin kendisi mi, yoksa onu araç- algoritmaları besliyor, bedeniniz sürekli veri üretiyor. yi ifade ediyor? sallaştıran egemen güçler mi? ALGORİTMALARIN ARDINDA DİJİTAL KASTLAŞMA ZAMAN - Mahremiyeti hep vazgeçilmez bir hak saydık. ZAMAN - Teknoloji kendi başına hiçbir vakit suçlu olma- ANTMEN - Kredi skoru ve sosyal puanlama sistemi, bire- Oysa bugün hızla bir lükse dönüşüyor, yarın ise bir azınlığın dı. Matbaa bilgiyi çoğalttı, ardından otoriteler denetim meka- yin haklarını sınırlandırarak zamanla kuşaktan kuşağa dev- ayrıcalığına dönüşecek. nizmaları kurdu. Radyo halkın mecrası oldu, lisanslama yoluy- redilen yeni bir dijital kast sistemi doğurabilir mi? Amazon Sidewalk bu dönüşümün en somut örneğidir: Kom- la merkezileşti. şunuzun cihazı üzerinden sisteme bağlı kalıyorsunuz; bunun ZAMAN - Bu olasılık teorik bir kaygı olmaktan çıkıp göz- Dijital teknoloji de aynı tarihsel döngüyü izliyor. Bir algo- için sizden onay bile alınmıyor. lemlenebilir bir pratiğe dönüştü. Kredi skoru başlangıçta yal- ritma tedavi kararınızı verdiğinde ya da seyahatinizi engelledi- Geçmişte, şirket ev içi konuşmaları kaydetti, kaydettiğini iti- nızca finansal bir ölçüttü. ğinde, gerekçe sorabileceğiniz somut birini bulamıyorsunuz. raf da etti ancak durmadı çünkü yasal bir zorunluluk yoktu. Bugün ev kiralama olanağınızı, iş başvurularınızı, sigorta İnsan hata yaparsa hukuk devreye girer; algoritma hata yap- Bireyin mahrem alanı tarih boyunca dokunulmazlığını bir primlerinizi ve bazı coğrafyalarda çocuğunuzun okul kaydını tığında yazılım güncellenir, şirket yeniden markalanır ve >> 12 15 Ekim 2026 CEYDA CENGİZ