Katalog

( ) 1741 / 1794 Melankoliye çare olarak devrim ve mizah: Nicolas de Chamfort! çıktığı için birkaç kez hapse atılır. memek için ne kadar zekâ gerektiğine inanmak zor.” FERDA FİDAN Son olarak Jakobenlerin ve Mizah anlayışı kıt olan kişinin zihninde bir esneklik sorunu özellikle Robespierre’in anladığı olduğundan çoğu zaman ya sahte davranışlarda bulunmak ya da AYKIRI BİR şekliyle kardeşlik fikrinin bilgiçlik taslamak zorunda kalması kaçınılmazdır. FİLOZOF! Habil ve Kabil’in Buna karşılık, aklı başında insan, yüzünden gülümsemesi ek- Bir tek kitapla unutul- kardeşliğini andırdığını sik olmadan bu ikilemden ustalıkla sıyrılmasını bilir. mazlar arasında yer alma- söyleyerek adeta ölüm Bu yüzden, hiciv sanatının zirvelerinde gezinen Chamfort, yı başarmış ender yazar- fermanını imzalamış olur. hem insanların kusurlarını olduğu gibi sergilemek hem de bu lardan biridir Nicolas de Alaylı elestirileri yüzünden kusurlara her şeye karşın tahammül edebilmek için mizahın şart Chamfort (1741 / 1794). tekrar tutuklanıp hapse olduğunu söyler, zira ancak bu yolla kendi yerimizi kaybet- Gençliğinde yazdığı oyunlar atılacağını ve büyük ihtimalle meksizin her şeyi yerli yerine koyabiliriz. Voltaire’in oyunlarının vasatlığı- giyotine sürükleneceğini CHAMFORT: ‘EN BOŞA GİDEN GÜN, na ancak erişir. anlayınca zaten kötümser Ancak Maximes et Pensées KİŞİNİN GÜLMEDİĞİ GÜNDÜR’ olan doğası ve mizantropiye ve Caractères et anecdotes İstikrarsız ve bunalımlı bir yaşam sürüp hikâyesi yürek varan toplumsal adlı yapıtlarında; toplumsal daraltan bir intihar teşebbüsünden birkaç ay sonra ölmüş olan nefretinin de adaletsizlikler, insanların ap- Chamfort’un “En boşa giden gün, kişinin gülmediği gündür” etkisiyle odasına tallığı ve güçlülerin zor- demiş olması bile onun gülmeceyi melankoliye bir çare olarak kapanıp tabancasını gördüğünü kanıtlar. balıkları üzerine yazdığı şakağına dayar, aforizmaları onu karşımı- Fakat mizah bile ne yazık ki her şeyi onaramaz. Samimiyetin fakat eli titremiş za aykırı bir filozof ola- ender bulunan bir nimet olduğu toplumda insan ilişkileri de ve kurşun beynini rak çıkarır. zordur. Yani prensip sahibi olmak, toplumda yer bulmakta değil, sağ gözünü ve Aristokratik kökeninden zorlanmak demektir. Gerçek dostluk ilişkileri bu yüzden burnunu parçalamıştır. kendini soyutlayamayan La kolayca kurulamaz. Acılar içinde yakınındaki Rochefoucauld gibi yazarlardan usturayı kaparak önce boğazını, sonra ‘YARI AKİLLER’ GİBİ OLMAK İSTEMEZ! farklıdır onun yazdıkları. damarlarını kesmeye çabalasa da gücü Bir insanı sevdiğimiz için övmek yerine, övebileceğimiz Evlilik dışı bir ilişkiden doğmuş, tükendiğinden, kanlar içinde yere yığılır. insanları sevmemiz, onlarla dost olmamız yeğdir. Chamfort, babasını hiç tanımamış bir “üçüncü Yakınları tarafından ağır yaralı olarak dostunu sevdiği için iyi bir insan olarak görmez, aksine iyi bir sınıf” üyesi olan Chamfort, buna karşın bulunur ve cerrahlar tarafından tedavi edilir. insan olduğu için sevmek ister. edebi yeteneği sayesinde, aydınların el üstünde Ancak bütün çabalar nafiledir artık. Zaten böyle şekillenmiş bir toplumda aslında erdemli insanla tutulduğu aristokratik salonlarda boy göstermis, Dört ay süren yarım yamalak bir yaşamın sonunda ahlaksız arasında salt bir derece farkı vardır: ancak geldiği yeri de unutmayarak içine yaralarından oluşan zafiyet nedeniyle yakalandığı meçhul “Şunu kabul etmek gerekir ki, zaman zaman rol yapmadan sızmayı başardığı bu kibirli ve muktedir azınlığı bir hastalıktan ölecektir. bu dünyada yaşamak imkânsızdır. Dürüst insanı düzenbazdan yakından incelerken her gün ufak kâğıtlara ayıran şey, rolünü yalnızca mecbur kaldığı durumlarda ve ‘MÜKEMMELLEŞTİRİLMİŞ UYGARLIĞIN yazdığı kısa notları ileride yazmayı tasarladığı tehlikeden sıyrılmak için oynamasıdır.” yapıt için kartonlara ve çekmecelere belirli bir sıraya ÜRÜNLERİ’... Yine de bütün dünyanın bir tiyatro sahnesi olduğunu koymadan, rastgele doldurmuştur. Chamfort’un yazmayı tasarladığı eserine vermek istediği söyleyen Shakespeare kadar karamsar değildir Chamfort, zira Bu noktada Albert Camus, klasik dönemin ahlakçı yazarları başlık Produits de la Civilisation Perfectionnée yani dürüst insanın rol yapması sürekli bir durum değil, “zaman arasında en eğitici olarak gördüğü Chamfort’un aslında potan- “Mükemmelleştirilmiş Uygarlığın Ürünleri”ydi. zaman” ortaya çıkan bir zorunluluktur. siyel bir romancı olduğunu yazar. Aforizmalarında kullandığı biçeme de uygun olan bu son Her şeye olduğu gibi felsefeye de çok tedbirli yaklaşır. Kutulara doldurduğu bu kısa metinler, başkarakterinin ken- derece ironik başlık, Chamfort’un baslangıçta kendisinin de “Gerçek felsefe, felsefeyle ilgilenmez” diyen Pascal gibi, disi olduğu bir romanın hazırlık notları gibidir ve ölümünden tutkuyla desteklediği Aydınlanma hareketi ve onun sonucu aslında yarı cahiller olarak gördüğü “yarı akiller” yani biraz sonra yakınları tarafından yayımlanan Maximes et Pensées ve olarak ortaya çıkan Fransız Devrimi’nin esas hedeflerini mürekkep yalayıp da alimler katına yükseldiğini sanan kimi Caractères et anecdotes işte bu notlardan oluşur. sorgular gibidir: edebiyatçılar gibi olmak istemez kesinlikle. Chamfort çelişkilerini açık yüreklilikle üstlenen bir yazardır. Edebiyat ve sanatın birer siyasal araç haline getirildiği Kısa paragraflar halinde yazması da büyük ihtimalle bundan- Bir Aydınlanma dönemi yazarı olduğu halde devrin filozofla- ve masumların kanının vahşice akıtıldığı bu dönem, dır. İki cümleyle anlatılabilecek bir fikri savunmak için yüzler- rının hep ön planda tuttuğu us kavramına karşı çıkar: “Aklımız acaba gerçekten 18. yüzyıl filozoflarının hayalini kurduğu ce sayfalık kitaplar yazan gereksiz yazarlardır hedef aldıkları. bazen tutkularımız kadar mutsuz eder bizi ve bu durumdaki bir “mükemmelleştirilmiş uygarlık” olabilir mi? insan, doktoru tarafından zehirlenen bir hasta gibidir.” Özdeyiş ve anekdotlarında Chamfort’un hedefi La Bruyère’in CAMUS: ‘CHAMFORT’UN KLASİK OLMAK İÇİN Ne akıl rehber olabilir bize ne de körü körüne bağlı olduğu- bir asır önce Karakterler’inde yapmış olduğu gibi sadece insan SEÇTİĞİ YOL, BU UĞURDA ÖLMEK OLMUŞTUR!’ karakterlerini çarpıcı örneklerle betimlemek değildir: muz tutkularımız. Bu yüzden bir yandan bizi sağduyulu olmaya “Ahırdaki insanları eğlendirmek için boş bir yemlik önünde davet ederken bir yandan da bu çabanın ne kadar boş olduğunu Çevresinde gözlemlediği ahlak fesadı ve düzensizlikler ka- birbirlerine saldırıp ısıran eşekler” diye betimlediği kimi ede- itiraf eder: “Tutkularını söndürmek isteyen filozof, ateşini sön- dar, insanların değişik durumlarda ortaya koydukları gülünç ta- biyatçılardan da uzak durduğu için bu çevrelerde tanınmak için dürmek isteyen kimyagere benzer.” vırları, tuhaf eylemleri ve konuşmaları da dikkatini çeker. gayret sarf etmemiştir. Tutku ateşi olmadan felsefe yapılamayacağının bilincinde Yani yalnız eylemlerini değil, insanların bu durumlarda ken- Şan ve şöhret sahibi olmak için müptezellere yalakalık et- olan Chamfort, gerçekten de tutkulu bir yaşam sürmüştür. dilerini ifade etmek için kullandıkları üslup ve dili de irdeler. mek; kalitesiz, ruhsuz insanlara sırf edebi ikbal uğruna biat er- mek, şerefinden feragat etmektir, zira aslında şöhret, “namuslu ARİSTOKRAT DEVRİMCİ... FELSEFESİNİN ÖZÜYLE HİCİV SANATININ bir karakteri isyan ettirmek için yaratılmış bir alçaklıktır”. İnce zekâsıyla aristokratik çevrelerde epey ün salmış olma- ZİRVELERİNDE! Kökten bir devrimin bile toplumu yüceltemeyeceğini gören sına karşın, isyankâr yapısı yüzünden haksız sosyal düzeni ter- Sonuçta Chamfort’un tüm felsefesi yalnızca şu görüşlere Nicolas de Chamfort, bu çalkantılı yaşama bütün yazdıklarını sine çevirmeyi amaçlayan 1789 halk ayaklanmasına coşkuy- odaklanmış gibi görünür: çekmecelerinde bırakarak veda etmiştir. la katılmış, Tenis Kortu Yemini’nde* bulunmuş, Bastille Ha- Gülünç durumlardan kaçmak; zenginlerin erkinden, güçlüle- Klasik dönemin özelliklerinin tutarlılık, akıl yürütme yetene- pishanesi baskınında aktif rol oynamış ve daha sonra devrimin rin hâkimiyetinden, soyluların ve de tabii çoğunu fazlasıyla ki- ği, kusursuz mantık ve ahlaki konularda kesin titizlik olduğunu öncü liderlerinden Mirabeau’nun söylevlerini kaleme almış sı- birli bulduğu edebiyatçıların etkisinden uzak durmak. Gerçek hatırlatan Camus’nün belirttiği gibi “Chamfort’un klasik olmak kı bir devrimcidir Chamfort. anlamda insan olmanın başka yolu yoktur. için seçtiği yol, bu uğurda ölmek olmuştur”. n Ancak çelişkili doğası burada da ortaya çıkar: İlgi budalası ve kendini beğenmiş güçlülerden o derece nef- 1794’te iktidarı topyekûn ele geçiren Jakobenler, Terör ret eder ki onlar gibi olmak gülünç duruma düşmek, rezil ol- * 20 Haziran 1789’da, Fransız üçüncü sınıf üyeleri tara- Dönemi’ni başlattığında, devrimin artık kendi çocuklarını kat- mak anlamına gelir. fından Jean Joseph Mounier’in girişimiyle, “krallığın anaya- ledecek kadar çığırından çıktığını, yüzlerce masum insanın tu- Öyle ki bu acınası duruma düşmemek için sürekli bir gayret sası kurulana kadar ayrılmamak ve gerektiğinde yeniden bir tuklanıp sudan sebeplerle giyotine sürüklendiğini görerek karşı içinde olduğunu açıkça ifade eder: “Hiç gülünç duruma düş- araya gelmek” adına gerçek bir tenis kortunda edilen yemin. 6 30 Nisan 2026 Çizim: BRIDGEMAN IMAGES