Katalog

SİNAN MEYDAN’DAN ‘ATATÜRK’ÜN MİRASI LAİK CUMHURİYET: KAVRAMLAR, KURUMLAR, DEVRİMLER, KİŞİLER, OLAYLAR’ ‘Laik Cumhuriyetin Atatürkçü temeller üzerinde yeniden yükseleceğine inancım tamdır’ Usta tarihçi yazar Sinan Meydan ile 2023-2025 yılları arasında Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan ve laik Cumhuriyeti kavramlar, kurumlar, devrimler, kişiler, olaylarla ele aldığı yazılarından oluşan Atatürk’ün Mirası Laik Cumhuriyet (İnkılâp Kitabevi) adlı kitabını konuştuk. açılmasıyla birlikte hem yeni bir Türk devletinin GAMZE AKDEMİR (adıyla sanıyla Türkiye adlı yeni bir devletin) hem de cumhuriyetin temellerin atıldığını anlatırken bu süreçte gamze.akdemir@cumhuriyet.com.tr İstanbul’daki Osmanlı saray hükümetinin ve Sultan-Halife ‘LAİK CUMHURİYETİN EN Vahdettin’in, İngilizlerle birlikte hareket ederek hem yeni GÜÇLÜ SESİ VE SÖZÜ Türk devletinin kurulmasına hem de Atatürk’ün “milli irade” (ulusal egemenlik) vurgusunun Cumhuriyete evrilmesine engel CUMHURİYET GAZETESİ’ olmak amacıyla Kurtuluş Savaşı’na karşı “dini” kullanmaya Kitabınızın temel amacını, yayıma n hazırlanış aşamasını ve yapısını anlatır çalıştıklarını; bu amaçla İstanbul hükümetinin şeyhülislamı mısınız? Dürrizade Abdullah’a, Kuvayı Milliyecilerin “Katli vaciptir” fetvaları hazırlattıklarını, Kuvayı Milliye’yi etkisiz hale SİNAN MEYDAN - Öncelikle laik Cum- getirmek için paralı ordu Kuvayı İnzibatiye’yi kurup Kuvayı huriyet, gerçekten de Atatürk’ün en büyük Milliye’nin üzerine saldırttıklarını ve bu nedenle Anadolu’da iç mirasıdır. “Atatürk’ün mirası laik Cumhu- isyanlar çıktığını anlattım. riyet” her şeye rağmen 100 yaşını geçti. Her bakımdan çok zor bir coğrafyada, ‘ÇOK TARTIŞILAN VE ÇARPITILAN ŞEYH SAİT dinsel ve geleneksel bağların, eskimiş ve İSYANINI ARŞİV BELGELERİYLE ELE ALDIM’ kemikleşmiş bazı değerlerin ve kurumla- 3 Mart 1924 Devrim Kanunları’nın yapılmasıyla Cumhuriye- rın çok güçlü olduğu bir toplumsal yapı- tin laikleşme sürecinin başladığını, bu süreçte de Cumhuriyete da, her türlü iç ve dış saldırılara rağmen laik Cumhuriyetin 100 karşı “dinin” ve “etnik ayrılıkçılığın” nasıl silah olarak kulla- yaşını geride bırakması çok önemlidir. nıldığını Şeyh Sait isyanı üzerinden örneklendirerek anlattım. İşte Atatürk’ün kurduğu laik Cumhuriyet 100 yaşını geride Bugün de çok tartışılan ve çarpıtılan Şeyh Sait isyanını arşiv bırakırken bir taraftan laik Cumhuriyetin temsil ettiği tam ba- belgeleriyle ele alarak inceledim. ğımsızlık, ulusal egemenlik, çağdaş uygarlık, yurttaşların eşitli- ği ve uluslaşma gibi temel Cumhuriyet değerlerini hatırlatmak; ‘LAİK CUMHURİYET, TEK ADAM OTORİTESİ, diğer taraftan da çeşitli saldırılara uğradığı bir dönemde laik DEMOKRASİ KARŞITLIĞI, IRKÇILIK VE Cumhuriyetin anlamını, önemini ve yarattığı birikimini “kav- DİNCİLİK VEYA DİN DÜŞMANLIĞI DEĞİLDİR’ ramlar, kurumlar, devrimler, kişiler ve olaylar” üzerinden an- Türkiye’de özellikle günümüzde laik Cumhuriyet nedir, n latmak amacıyla bu kitabı hazırladım. ne değildir? Laik Cumhuriyetle yaşıt ve laik Cumhuriyetin en güçlü se- MEYDAN - Kitabımda da ayrıntılı biçimde gözler önüne ser- si ve sözü durumundaki Cumhuriyet gazetesinde yazarken ya- meye çalıştığım gibi Türkiye’de dün de bugün de laik Cumhuri- zılarımın önemli bir bölümünün laik Cumhuriyetin kuruluş dö- yet çok şey değil, neredeyse her şeydir. Laik Cumhuriyet, Türki- nemiyle ve kuruluş felsefesiyle ilgili olduğunu görünce -gaze- ye için vazgeçilmezdir. - Atatürk’ün önderliğinde yapılan devrimlere bakıldığında Cum te sayfalarının sınırlarına sığmayan- elimdeki belge ve bilgileri Çünkü Türkiye’de tam bağımsızlığın, ulusal egemenliğin ve huriyetin aşama aşama nasıl laikleştirilip çağdaşlaştırıldığı çok de kullanarak genişlettiğim yazılarımı Atatürk’ün Mirası Laik demokrasinin, akıl, düşünce ve vicdan özgürlüğünün, yurttaşla- açıkça görülmektedir. Cumhuriyet adlı kitapta bir araya getirmeye karar verdim. rın eşitliğinin, ulus devletin, kadın haklarının, bilimin, sanatın, Ben kitabımda bu sürecin belli başlı gelişmelerine dikkat İki yılı aşkın bir zamanda yazdığım yazılarımı bir yıl boyun- uygar yaşamın ve toplumsal barışın güvencesi laik Cumhuri- çektim. 23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılmasından 1937’de la- ca elimdeki belge ve bilgilerle yeniden değerlendirdim. yettir. Laik Cumhuriyet yoksa bütün bu değerler de yoktur. ikliğin anayasaya girişine kadar, Cumhuriyeti laikleştirip çağ- Kitapta sadece geçmişi anlatmakla kalmadım, bugünü an- Laik Cumhuriyet tek adam otoritesi, demokrasi karşıtlığı, ırk- daşlaştıran hemen hemen tüm önemli devrim aşamalarını bel- lama ve çağdaş bir gelecek inşa etme çabasına da katkıda bu- çılık ve dincilik veya din düşmanlığı değildir. gelerle, analizlerle gözler önüne sermeye çalıştım. lunmak istedim. Bunun için bugün laik Cumhuriyet ve Atatürk Laik Cumhuriyetin geleceğine ilişkin görüşleriniz nelerdir? Atatürk’ün, Cumhuriyeti, zaman içinde aşama aşama bir ta- n karşıtlığıyla yakın tarihin çarpıtılan olaylarına -Şeyh Sait İsyanı raftan aydınlanmacı devrimlerle diğer taraftan da anayasayı de- MEYDAN - Kitabımda da anlattığım gibi laik Cumhuriyet vb- belgelerle açıklık getirip tarihi gerçeği göstermeye çalıştım. ğiştirerek laikleştirdiğini gösterdim. uzun zamandan beridir içeriden ve dışarıdan saldırıya uğruyor. ‘LAİKLEŞME SÜRECİNİN GELİŞMELERİNE Devletin yapısını laikleştiren devrimler yapılırken buna para- Son yıllarda siyasal İslamcı iktidar ve ortakları ile Amerikan BELGELER VE ANALİZLERLE DİKKAT ÇEKTİM’ lel olarak anayasasının laikleştirildiğini ve sonunda da laikliğin emperyalizminin tanınmış aktörleri -ki kitapta bunları ayrı ayrı Bir tarihçi olarak laik Cumhuriyetin vizyonunu, cesare- n anayasaya girdiğini ayrıntılandırdım. inceledim- Atatürk’ün kurduğu laik Cumhuriyeti dönüştürmek tini ve mirasını ortaya koyarken kitabınızın sinesinde yer alan Bu bağlamda 1924’te halifeliğin, şeriye ve evkaf vekaletleri- için çaba harcıyorlar. Cumhuriyeti devrimlerle laikleştirmenin ve çağdaşlaştırma- nin kaldırılması, medreselerin ve şeriye mahkemelerinin kapa- Ancak Atatürk’ün devrimleriyle inşa ettiği laik Cumhuriyet nın özellikle hangi aşamalarına dikkat çekiyorsunuz? tılması, 1925’te tekkelerin, zaviyelerin ve tarikatların kapatıl- binası, II. Dünya Savaşı’ndan sonra çeşitli saldırılara uğramış ması, 1926’da Medeni Kanun gibi çağdaş kanunların benimsen- ve son 23 yılda bu yıkıcı bir boyut kazanmış olsa da Türkiye MEYDAN - Evet, Atatürk’ün Mirası Laik Cumhuriyet ad- mesi, laik hukuku uygulayacak hukukçular yetiştirmek için An- Cumhuriyeti yurttaşları, Türk ulusu, özellikle Ortadoğu’da ve lı kitabımın -sizin ifadenizle- “sinesinde”, benim ifadem- kara Hukuk Mektebi’nin açılması gibi devleti laikleştiren dev- İslam dünyasında yaşanan yıkımların, acıların, bağnazlıkların le “özünde” yer alan, başka bir ifadeyle kitabımın omurgası- rimlerden sonra 1928’de “Devletin dini İslamdır” şeklinde- ve kadınlara yönelik baskıların da etkisiyle her geçen gün laik nı oluşturan konu Cumhuriyetin devrimlerle laikleştirilmesi ve ki bazı maddelerin anayasadan çıkarılması, 1931’de laikliğin Cumhuriyetin anlam ve önemini çok daha iyi kavramaktadır. çağdaşlaştırılmasıdır. CHP Programı’na, 1937’de ise anayasaya konulması gibi aşa- Atatürk, laik Cumhuriyeti çok sağlam temeller üstüne inşa et- Kitapta ayrıntılı biçimde anlattığım gibi Atatürk, Cumhuriye- malara dikkat çektim. miştir. Laik Cumhuriyet binası ne kadar büyük hasar görmüş ti 1920-1938 yılları arasında, yaklaşık 18 yılda aşama strateji- olursa olsun Atatürkçü temeller üzerinde yeniden yükselecektir. siyle laikleştirmiş ve çağdaşlaştırmıştır. Yazılarınızda laik Cumhuriyetin içerideki ve dışarıdaki ev- n Buna inancım tamdır. Kitabımı okuyanların bu inancımın ne- Atatürk, 1927’de Nutuk’ta bu stratejiyi açıklamıştı; açık- vel ezel düşmanlarının başlıca hangi ataklarını merceğe aldınız? lamamış olsaydı bile Türkiye’de 1920-1938 yılları arasında MEYDAN - Kitabımda, 23 Nisan 1920’de TBMM’nin denlerini çok net biçimde göreceklerini söyleyebilirim. n 4 2 Nisan 2026 VEDAT ARIK