Katalog

IAN KERSHAW’DAN ‘ŞAHSİYET VE İKTİDAR: MODERN AVRUPA’NIN YIKICILARI VE KURUCULARI’ Tarihi liderler mi yapar? 1917’nin başında İsviçre’de sürgünde Helmut Kohl ise kitaptaki istisnanın istisnası. Sovyet ALİ KAAN CERİT yaşayan, devrimi görecek kadar bloğunun çöküşüne kadar son derece sıradan bir demokrat yaşayamayacağını düşünen bir adam, birkaç lider olan Kohl, Almanya’nın birleşmesi fırsatı önüne HİÇBİR LİDER BOŞLUKTA ay içinde tarihin merkezine yürüdü. düştüğünde istisnai bir figür haline geldi. YÜKSELMEZ! Onu oraya taşıyan kendi iradesi kadar, Ian Kershaw’ın temel argümanını belki de en net biçimde Avrupa’nın 20. yüzyılı kırılmaların Birinci Dünya Savaşı’nın yarattığı destekleyen örnek Kohl’dü: Sistemik bir krizin olmadığı yüzyılıydı. İmparatorluklar çöktü, ideolojiler milyonlarca ölü, moral çöküşü ve sivil yerde liderler tarihin akışına ancak hafifçe dokunabilir. yükseldi, milyonlarca insan savaşlarda halkın dayanılmaz sefaletiydi. ve kamplarda yaşamını kaybetti, sınırlar KARİZMA VE “BÜYÜKLÜK” YANILSAMASI Hitler’i iktidara getiren, kişisel hırsından yeniden çizildi. Bu büyük dönüşümlerin Kershaw, Max Weber’in izinden giderek “karizmatik çok Almanya’nın savaş sonrası travması merkezinde ise hep aynı isimler yer aldı: lider” kavramını serinkanlı biçimde çözümlüyor. ve Büyük Buhran’dı. Franco iç savaşın Lenin, Hitler, Stalin, Churchill, de Gaulle, Karizma çoğu zaman doğuştan gelen bir özellik değil, içinden çıktı. Thatcher, Gorbaçov... toplumsal bir üretimdir. Gorbaçov ise kitabın belki de en trajik Tarih, sanki birkaç güçlü şahsiyetin Kriz dönemlerinde toplum kurtarıcı arar, propaganda bu figürü. Sovyet liderinin elindeki muazzam iradesiyle yazılmış gibi anlatıldı. Ian ihtiyacı büyütür, kurumsal destek lideri kalıcı kılar. güç ona reformlarını sürdürmek için devasa Kershaw’ın Şahsiyet ve İktidar’ı* tam bu Hitler’in karizması propaganda aygıtından, Stalin’in bir hareket alanı tanıdı. anlatıya mesafe koyuyor. otoritesi parti ve güvenlik mekanizmasından, Mussolini’nin Ama başlattığı süreç kontrolünden çıktı: İki ciltlik Hitler biyografisiyle de tanınan “Duce” imajı kitle mobilizasyonundan ayrı düşünülemez. Milyonları özgürleştirirken Sovyet Kershaw, bu kez tek bir figürle sınırlı Kershaw bu noktada 19. yüzyılın “büyük adam” mitine gücünü de yok etti. Kershaw, Gorbaçov’un kalmıyor. On iki lider portresiyle yüz yıllık de mesafe koyuyor. hem diktatörlük hem de demokratik liderlik normlarına bir Avrupa panoraması kuruyor. Churchill savaş liderliğiyle hayranlık uyandırıyorsa da istisna oluşturduğunu belirtiyor. Ama bu kitap bir liderler geçidi değil, bir güç sömürgecilik konusundaki görüşleri bugün sert eleştirilere Yazarın ortaya koyduğu temel ilke açık: Sistemik kriz çözümlemesi. Asıl soruyu soruyor: Lider mi tarihi yapar, açık. Hitler’in etkisi devasa ölçekteyse de yıkıcıydı. derinleştikçe karar merkezileşir. Karar merkezileştikçe yoksa tarih mi lideri? Dolayısıyla mesele büyüklük değil, etkidir. liderin şahsiyeti belirleyici hale gelir. Kershaw’ın yanıtı basit değil. Ama net: Hiçbir lider Ancak bu genişleme çoğu zaman tehlikelidir. İktidar BUGÜNE BİR UYARI! boşlukta yükselmez. yoğunlaştıkça sonuçlar sertleşir. Totaliter rejimlerde bu Şahsiyet ve İktidar yalnızca 20. yüzyılın bir muhasebesi DİKTATÖRLERLE DEMOKRATLAR, yoğunlaşma yıkıma dönüşür. değil, bugüne ilişkin bir uyarı aynı zamanda. Hitler’in sınır tanımaz risk alma eğilimi, iktidarın tek elde KURUCULARLA YIKICILAR! Trump, Putin, Erdoğan ve Xi Jinping gibi figürlerin toplanmasıyla birleştiğinde ülkeyi felakete sürükledi. Kitap klasik biyografi formatına da sırt çeviriyor. yükselişinin bu tarihsel sorulara yeni bir aciliyet Stalin’in paranoyası ise tüm devlet mekanizmasını kendi Kershaw, çocukluk yıllarını ya da özel yaşamları kazandırdığını vurguluyor yazar. hizmetine koştu. anlatmıyor, onun derdi başka: Her bölüm aynı analitik Ekonomik daralma, kutuplaşma ve jeopolitik gerilim iskeleti izliyor. arttıkça “güçlü lider” arayışı keskinleşiyor. Tarih ise bu SİSTEMİK BİR KRİZİN OLMADIĞI YERDE Önce şahsiyetin özellikleri, sonra o şahsiyeti sahneye arayışın sonuçlarının nadiren arzu edilir şeyler olduğunu LİDERLER TARİHİN AKIŞINA ANCAK çıkaran ön koşullar, ardından iktidarın nasıl kullanıldığı ve gösteriyor. HAFİFÇE DOKUNABİLİR! bunu olanaklı kılan yapılar, en sonunda da liderin mirası. Kershaw’ın çalışması liderliği mitolojik bir yerden indirip Diğer yandan demokratik sistemler de krizden muaf de- On iki lider aynı çerçeveden geçirildiğinde ortaya çarpıcı tarihsel bağlamın içine yerleştiriyor. ğildi. Churchill, Britanya’nın varoluş mücadelesi verdiği bir bir karşılaştırma zemini çıkıyor: Okuru şu soruyla baş başa bırakıyor: Bir sonraki kriz anda yükseldi ve barış zamanlarının tartışmalı politikacısını Diktatörlerle demokratlar, kurucularla yıkıcılar yan yana geldiğinde mesele yalnızca kimin lider olacağı mı, yoksa İkinci Dünya Savaşı tartışılmaz bir otoriteye dönüştürdü. duruyor ve aralarındaki yapısal farklar görünür hale geliyor. hangi koşulların o lideri mümkün kılacağı mı? De Gaulle iki ayrı ulusal krizin içinden çıktı. Thatcher Belki de tarihi yazan, tek başına bir şahsiyet değil; KRİZ VE ŞAHSİYET... ekonomik tıkanmanın ortasında sahneye yürüdü; mone- şahsiyet ile zamanın kesiştiği o kritik andır. n Bir devlet çözüldüğünde, kurumlar sarsıldığında ve tarizm, özelleştirme ve sendikaların gücünün kırılmasıyla toplum yönünü kaybettiğinde liderin etkisi büyür. İngiltere’nin siyasi haritasını kalıcı olarak değiştirdi. * Şahsiyet ve İktidar: Modern Avrupa’nın Lenin’i yaratan yalnızca ideolojik kararlılığı değildi; savaş Fark şu: Demokratik düzen lideri sınırlar, otoriter düzen Yıkıcıları ve Kurucuları / Ian Kershaw / Çeviren: yorgunu, dağılmış bir imparatorluk vardı. ise lideri büyütür. Ali Kaan Cerit / Kronik Kitap / 504 s. / 2026. ARNOLD J. TOYNBEE’DEN ‘BİR TARİH İNCELEMESİ’ “Toynbee’nin en büyük ve kalıcı katkısı, Avrupa Toynbee’ye göre tarih, coğrafya ya da ırk gibi basit yerleşmiş birer baskın sınıfa dönüşerek gelişmeyi merkezli tarih anlayışının sınırlarını yıkarak Asya, tıkadığı örnekler; iç ve dış proletaryaların yükselen açıklamalara sığmaz. Uygarlıkları doğuran şey, toplumların Afrika, Amerika ve diğer dünya halklarının tarihlerini gerilimleri; çöküşün ardından kurulan karşılaştıkları meydan okumalara verdikleri insanlığın ortak geçmişi içinde eşit bir yere evrensel devletler ve yeni inanç yaratıcı yanıtlardır: oturtmasıdır.” William H. McNeill topluluklarının doğuşu... “Uygarlık, sınandığı yerde şekillenir.” (Arnold J. Toynbee: A Life) Yazar, tüm bu evreleri tarihin ritmini Kitap boyunca bu fikri Antik açıklayan bir döngünün parçaları Yunan’dan Çin’e, Roma’dan İslam ygarlıklar nasıl doğar, nasıl yükselir, nasıl çöker? olarak ele alır. “Hiçbir uygarlık sonsuz dünyasına, Ortaçağ Avrupa’sından İnsanlık tarihi bir döngüyle kuşatılmış mıdır? değildir; sınavını veremeyen her modern Batı’ya uzanan geniş bir U Uygarlıkların ortak kaderinde saklı bir toplum tarihin sessizliğinde kaybolur.” karşılaştırmalı çerçevede işler. düzen var mıdır? Arnold J. Toynbee’nin Bir Tarih Toynbee, “uygarlık” olarak Arnold J. Toynbee’nin ülkemizde daha çok Tarih İncelemesi, sunduğu geçmişi, adlandırılan toplum türlerinin ilk Bilinci adıyla bilinen ve kısa süre önce M. Murtaza günümüzü ve geleceği de anlamaya ortaya çıkışından bu yana insan Özeren’in çevirisiyle Kronik Kitap tarafından yardımcı olan büyük sentezi, insanlık ırkının tarihsel deneyiminin doğası ve yayımlanan başyapıtı Bir Tarih İncelemesi (A Study tarihinin geniş panoramasını tek bir örüntüsüne ilişkin tek ve kesintisiz bir of History), modern tarih yazımının en iddialı tutarlı bakışla görme olanağı tanıyan argümanı ilmek ilmek dokur. sorularından birine yanıt arar: “Bir uygarlık neden klasikleşmiş bir yapıt. n Tarihi olayların anlamsız bir dizi yani yükselir ve neden çöker?” kaos olmadığını, aksine bir desen ve 20. yüzyılın önde gelen tarihçilerinden Toynbee, bu Bir Tarih İncelemesi - A Study ritim sergilediğini ortaya koyar. sorunun izinde bütün bir dünya tarihini salt olaylar dizisi of History / Arnold J. Toynbee olarak görmek yerine birbirinin içinden doğan, sınanan Yaratıcı azınlıkların toplumu ileri / Çeviren: M. Murtaza Özeren / ve zamanla çözülen uygarlıklar üzerinden okur. taşıdığı fakat zamanla yerlerine Kronik Kitap / 848 s. 10 2 Nisan 2026