Catalog

DOĞUMUNUN 100. YILINDA İnsan ve toplum bilgesi: Bozkurt Güvenç! Türk-İslam Sentezi (G. Şaylan, İ. Tekeli, Ş. Turan’la, ÖNER YAĞCI Sarmal, 1991) adlı yapıttaki değerlendirmeleriyle 12 Eylül’ün dayandığı ve dayattığı Türk-İslam sentezi ideo- endisini Cumhuriyetin birinci kuşağından biri ve lojisine direndi. kimliğini büyük ölçüde belirleyen o kuşağın savu- Sentezdeki “Türk”ün, yanıltıcı bir sıfat olduğunu, K nucusu olarak tanımlayan Bozkurt Güvenç (1926 “Türk-İslam sentezi”nin tümüyle İslam ideolojisi oldu- / 2018), insanlaşmanın temeli olan kültür ve eğitimle in- ğunu ve “İslam”ın dinle insan arasında bir ikinci kimli- sanın haklarını aradı hep. ği, bir “ulus bilinci”ni kabul etmediğini yazdı. Cumhuriyetin ilk yıllarında doğan aydın kuşağından Kültür varlıklarına yönelik kitaplarında insanlık tari- olmanın onuruyla, bilinciyle yaşadı. 1950’li yıllardan bu hinin kaynaklarına, her gün karşılaştığımız sorunların yana “İnsanlar benzerler, çünkü kültürleri benzer, in- temeline inerek birikimini yaymayı hedefledi. sanlar benzemezler, çünkü kültürleri farklıdır, insanlar Laik Cumhuriyeti bir kültür devrimi olarak gören Boz- değişirler, çünkü kültürleri değişmektedir” düşüncesiyle kurt Güvenç yapıtlarında, “Biz kimiz? Türkiye nereye kültür, eğitim, felsefe, laiklik, demokrasi, yabancılaşma, gidiyor? Ne oluyoruz? Nereden başlayalım?” soruları- küreselleşme, değişim gibi insanın ve toplumun temel na yanıtlar aradı. sorunlarıyla ilgili yapıtlarıyla ışık olan bir aydındı. Kültür ve Demokrasi (Gündoğan, 1995), Osmanlı’dan ‘İNSAN VE KÜLTÜR’ Cumhuriyete Kültürümüzde Batı Etkileri (TÜBA, 2002), Hacettepe Üniversitesi’nde insanbilim bölümünün ku- Kültür Kuramında Bütüncülük Sorunu Üzerine Bir De- rucusu bir insanbilimci ve mimar olarak yok edilmek is- neme (HÜ, 1970) adlı kitaplarının başlangıç noktası hep tenen toplumbilimimizin yüzünü ağarttı. kültür oldu. İnsanbilimin tarihçesiyle kuram ve yöntem sorunlarını ‘JAPON KÜLTÜRÜ’ araştıran öncü yapıtı İnsan ve Kültür’de (1972; son ba- Japon olayını bir mucize olarak değil kültürün bir par- sım Boyut, 2020), insanlık tarihinin kaynaklarına indi: çası olarak gördüğünü söyleyerek gerçekte bir Japon “İnsanlar benzerler, çünkü kültürleri benzer. İnsanlar mucizesi olmadığı, Japonların olağanüstü başarılarını benzemezler, çünkü kültürleri farklıdır. İnsanlar değişir- açıklamaya elverişli gibi görünen ulusal nitelikleri oldu- ler, çünkü kültürleri değişmektedir.” ğu düşüncesiyle Japon Kültürü’nü (1980, son basım Bo- Bozkurt Güvenç, üniversite amfisinde verdiği “İnsan- yut, 2010) yazdı: bilime Giriş” dersiyle doğan bu yapıtında, insanbilimi- “Bu kültürün olumlu sonuçları da var, olumsuz so- nin (antropoloji) tarihçesiyle, kuram ve yöntem sorunla- nuçları da var. Bu kadar milliyetçilik, bu kadar mili- rını araştırdı. İnsanı biyolojik, kültürel ve tarihi, kısaca tarizm Japonya’yı İkinci Dünya Savaşı’na ve yıkıma “canlı üstü bir varlık alanı” bütünlüğü içinde anlattı. da götürdü. ‘Kwai Köprüsü’ filmini hatırlayın. Dünya- Tüm tarihlerden ve toplumlardan örneklerle insan iliş- yı hakir, kendini çok büyük gören bir Japon vardı. O bugün kilerini araştırdı. İnsanların geçmişteki ve günümüzdeki ya- ABC’si’nde (YKY, 1997), atalarımız ve köklerimizden başla- saklanıyor ama fırsat bulursa yeniden çıkar.” şamlarını, gerilimlerini nasıl yatıştırıp tatmin olduklarını yarak “bilim, dil, din, sanat, iletişim, çağdaşlık, tarım kültü- dünya ölçüsünde inceledi. ‘NEREDEN BAŞLAYALIM / EĞİTİMİN ABC’Sİ’, rü, kent, endüstri, değişim, süreklilik, evrim, devrim, insan, ‘ERKEK EGEMEN DÜNYADA KADIN SORUNLARI ‘KÜLTÜR KONUSU VE SORUNLARIMIZ’, ‘SOSYAL laiklik, Oğuzlar, Rönesans, Şamanlık, uygarlık ve kültürler, SÖZLÜĞÜ’... KÜLTÜREL DEĞİŞME’, ‘KÜLTÜRÜN ABC’Sİ’ yasalar, yasaklar” gibi kavramları açıkladı. Kültür kavramının ilk önce tarım devrimiyle ekip biç- Kültür ve Eğitim (Gündoğan, 1995), Nasıl Bir Eğitim ve ‘TÜRK KİMLİĞİ / KÜLTÜR TARİHİNİN mek, yetiştirmek anlamında gündeme geldiğini; Voltaire’in Nasıl Bir Öğretmen (Remzi, 1998), Nasıl Bir Eğitim Refor- KAYNAKLARI’, ‘TÜRK-İSLAM SENTEZİ’ “İnsanlara da kültür gerekir; eğitim, kültür sayesindedir”, mu? (Alp Ofset, 2008) adlı kitaplarında kültürün temeli ol- Türk kültür tarihinin yolculuğunu sistemli bir biçimde ele duğunu vurguladığı eğitimin her konusunu, her sorununu, John Locke’un “İnsan eğitimle insan oldu” dediğini belirte- aldığı bir başucu kitabı olan Türk Kimliği / Kültür Tarihinin her kavramını Nereden Başlayalım / Eğitimin ABC’si (Kır- rek sürekli kültür ve eğitim kavramları üzerinde durdu. Kaynakları’nda (1993; son basım Boyut, 2020), Türk kültür mızı Kedi, 2018) adlı yapıtında bilgeliğiyle yoğunlaştırdı. Kültür Konusu ve Sorunlarımız’da (Remzi, 1985), “Kültür tarihinin, Orta Asya bozkırlarından bugünkü Türkiye top- Bu kitaplarında Türkiye’nin “kurtuluş reçetesi”ni yazdı. adını verdiğimiz varlık alanına ortak bir görüş ve anlayışla raklarına kadar olan yolculuğunu sistemli bir biçimde top- “Gerçekten seviyorsan (yani iyi eğitmek istiyorsan) girebilsek, kültürümüzün ana sorunları ve bazı çözüm öneri- lumbilimsel, dinsel ve siyasal açıdan ele aldı: çocuğunu bırak gezsin, görsün, tanısın dünyayı” ilkesiyle leri üzerinde ortak sonuçlara varabiliriz” diyerek toplumla- “Cumhuriyet, Osmanlı Devleti’nden devralınan, 20-25 rı kültür tarihinin süzgecinden geçirdi. var olan Japon eğitim düşüncesini Japon Eğitimi’nde kadar etnik grubun uzlaşmasıyla kurulan yeni bir devlettir. Laik Cumhuriyetimizin barışçı geleceğine hizmet amacıy- (P. Otman, S. Tözeren, T. Belek, F. Akarsu, A. Özgen’le, la toplumsal ve kültürel değişmelerin boyutlarını, sorunları- Fakat esas başarısı devletin kurulması değil, farklı grup- MEB,1990) anlattı. nı, basılı kaynaklarını tanıttığı Sosyal Kültürel Değişme’de lardan bir milletin yaratılması, bir ulus bilincinin yaratıl- Erkek Egemen Dünyada Kadın Sorunları Sözlüğü’nde (1976; son basım Efil, 2016), bunalım çağını yaratan bilim masıdır. (Cumhuriyet Kitapları, 2013), Türkiye’de erkeklerin artık ve teknolojinin çözümü de getireceğini söyledi. Atatürk bunun farkına vardığı için ilk yıllardan itibaren ülkeyi yönetemez duruma geldiğini, belki de ülkenin yöneti- Kültürü tanıtmak, sevdirmek, insanların kültür kavra- eğitime önem veriyor. Tevhid-i Tedrisat Kanunu, ikinci ola- mini kadınların üstlenmesi gerektiğini, çünkü erkeğin mıyla ilgili sorularına yanıt vermek için yazdığı Kültürün rak Medeni Kanun, kadın erkek yurttaş eşitliği...” savaşçı olduğunu, öldürdüğünü, anne olan kadının >> 8 16 Temmuz 2026