Catalog

i m o D ü n n o 1 EKİM 2026 PERŞEMBE GASTRONOMİ DÜNYASI 11 Bir fincan Burçak Şener ahvenin kokusu mutfağa kahve neden yayıldığında, makinenin Ksesi duyulduğunda ya da sıcak fincan ellerimizin arasına yerleştiğinde günün ritmi değişir. Bunun bir kısmını iyi hissettirir? kafein açıklıyor ama tamamını değil. Koku, beklenti, alışkanlık ve küçük ritüeller de bu deneyimin bir parçası. gösteriliyor. Bu ayrım önemli. 1 Ekim Dünya Kahve Çünkü kahvenin verdiği o tanıdık canlılık hissi aslında yeni bir enerji Günü’nde bu kez çekirdeğin Kahve hazı RSa deposunun açılması değil; var olan nereden geldiğine değil, bir uyanıklık sistemimizin çalışma fincan kahvenin bize neler biçiminin geçici olarak değişmesi. yaptığına, nasıl hissettirdiğine Bunun sonucunda dikkat ve gün Başl a Sın! uyanıklık artabiliyor, yorgunluk beraber bakalım. Afiyetle… algısı azalabiliyor. Kafeinin Bir de kahvenin yıllar içinde bize öğ- Kafeinin kana karışıp merkezi sinir sistemi dopamine bağlı bazı beyin abah gözünüzü açar açmaz onu rettiği şeyler var. Sabah kahvesini üzerinde tam etkisini göstermesi için zama- sistemleriyle etkileşimi de var düşünüyor olabilirsiniz. Belki ilk na ihtiyaç var. Bizim birkaç saniyede hissetti- her gün benzer saatte içiyorsanız ancak popüler anlatılardaki “kahve Siş kahve makinesinin düğmesine ğimiz rahatlamanın bir bölümü ise çok daha beyniniz yalnızca kafeinin kimya- dopamin salgılatır, bu yüzden mutlu basıyor, belki cezveyi ocağa koyuyor, önce öğrenilmiş bir zincirin başlaması olabi- sal etkisini öğrenmiyor. Finca- eder” formülü meseleyi fazlasıyla belki de işe giderken her sabah aynı lir: Kahve geldi; şimdi gün başlayabilir. nın görüntüsü, kahve makine- basitleştiriyor. Adenozin ve dopamin sinin sesi, kavrulmuş çekir- kahvecinin önünde duruyorsunuz. Küçük bir ritüel sistemleri birbirleriyle etkileşiyor ve değin kokusu hatta kahve- Sonra o tanıdık koku geliyor. İlginç Fakat bence kahveyi özel yapan asıl şey yi içtiğiniz masa bile tekrar ortaya çıkan tablo tek bir “mutluluk olan şu ki kimi zaman kahvenin burada başlıyor. Kahve gün içinde belirli an- tekrar aynı deneyimin par- molekülüne” indirgenemeyecek gerçekten işe yaraması için onu içmiş ların arasına yerleşiyor. Sabah ile çalışma sa- çaları haline geliyor. kadar karmaşık. olmamız bile gerekmiyor; yalnızca atleri arasına, öğle yemeği ile öğleden son- Psikolojide beklenti et- hazırlanıyor olması bile günün raya, iki toplantının arasına, yemekle gece- kisini araştıran kahve ça- Etkisi ilk yudumdan nin devamı arasına… “Kahve molası” dediği- başladığını hissettirebiliyor. Çünkü lışmalarında bu bağlan- önce başlıyor miz şey bile aslında içeceğin kendisinden da- tının izleri görülüyor. kahveyle ilişkimiz fincandaki sıvıdan ha büyük bir anlam taşıyor. Ritüeller üzerine Peki kahveyi henüz içmeden Bazı deneylerde katı- biraz daha karmaşık. yapılan araştırmalar, bir yiyecek ya da içece- lımcılara kafeinsiz kah- kokusunun bile neden bu kadar Elbette işin merkezinde kafein ği tüketmeden önce tekrarlanan küçük dav- ve verilmesine rağmen güçlü bir çağrışımı var? Çünkü var. Ancak kahvenin bizi neden ranışların deneyime katılımı ve alınan haz- kafein aldıklarını dü- kahve, kokusal açıdan son derece iyi hissettirdiğini yalnızca “Kafein zı artırabildiğini gösteriyor. Bu çalışmaların şündüklerinde uyanık- karmaşık. Kavurma sırasında oluşan enerji verir” cümlesiyle açıklamak, doğrudan kahve üzerine olmadığının altını lıklarında değişiklikler aldehitlerden furanlara, pirazinlerden çizmek gerekiyor ancak yiyecek ve içecek ri- iyi bir yemeği yalnızca kalorisiyle saptanmış; başka araş- tüellerini inceleyen araştırmalar, bu tür tek- kükürtlü bileşiklere kadar çok tırmalarda ise kahvey- tarif etmeye benziyor. Bir fincan rarların sosyal bağ, duygu durumu ve algı- le ilişkilendirilen uya- sayıda uçucu madde, “kahve kokusu” kahve aynı anda biyolojik, duyusal lanan deneyimle ilişkili olabileceğini ortaya ranların ve kişinin içe- dediğimiz bütünün farklı parçalarını ve öğrenilmiş bir deneyim. Beynimiz koyuyor. Kahveyi düşününce bu pek de şaşır- ceğin kafein içerdiğine oluşturuyor. Üstelik bu moleküllerin kafeine tepki verirken burnumuz tıcı değil. Çekirdeği öğütmek, suyu kaynat- ilişkin bilgisinin uyarıl- hepsi aynı ağırlıkta değil; çok düşük yüzlerce uçucu bileşiği algılıyor; mak, cezveyi beklemek, sütü köpürtmek, ay- ma hissini etkileyebildiği miktarlarda bulunan bazı bileşikler nı fincanı seçmek... Bazen hazırlama süre - yıllardır tekrarladığımız kahve görülmüş. Sonuçlar her bile kokunun karakteri üzerinde si içme süresinden daha uzun. Yine de bütün çalışmada aynı güçte de- alışkanlıklarıysa o kokuyu, fincanı belirgin etki yaratabiliyor. Daha ğil; yani bütün etkiyi “pla- bu adımları her gün tekrar ediyoruz. Çün- ve hatta günün belli saatlerini belirli kü gastronomi yalnızca tatmak değil; hazır- sebo” diye açıklamak müm- da ilginci, aynı kahveyi hepimiz duygularla eşleştirebiliyor. kün değil. Fakat beklentinin lık, beklenti, koku, dokunma ve tekrar da de- aynı biçimde koklamıyoruz. neyimin parçalarıdır. Belki bu nedenle kahve kahve deneyimine eşlik ede- Sadece bir fincan ‘mutluluk’ mu? 2026’da yayımlanan bir çalışma, bildiğine ilişkin yeterince il- son derece modern bir paradoks taşıyor: Bi- Önce en bilinen kısmından kahvenin koku bileşenlerini ginç bulgu var. Belki bu yüzden zi daha uyanık, daha hızlı ve daha odaklı ha- başlayalım. Gün ilerledikçe algılama biçimimizin kişiden kişiye ilk yudumdan birkaç saniye son- le getirmesi için içiyoruz ama onu içmek için beynimizde adenozin adı verilen bir değişebildiğini; bireysel koku ra “kendime geldim” diyebiliyoruz. kendimize küçük bir durma anı yaratıyoruz. eşiğinin ve bazı genetik farklılıkların molekülün etkisi artıyor. Adenozin, aroma algısında rol oynayabildiğini uyanık kaldığımız süre boyunca gösterdi. Yani birinin “çiçeksi” oluşan uyku baskısında rol oynuyor; bulduğu fincanın diğerine o kadar bazı reseptörlere bağlandığında sinirsel aktivitenin yavaşlamasına çarpıcı gelmemesinin nedeni yalnızca ve yorgunluk hissinin artmasına damak olmayabilir. katkıda bulunuyor. Kafein ise Kahvenin kokusunun kendi yapısal benzerliği sayesinde başına etkisi üzerine yapılan özellikle A1 ve A2A adı verilen çalışmalar da ilginç sonuçlar veriyor. adenozin reseptörlerinin etkisini Genç yetişkinlerle yapılmış bir engelliyor. Başka bir deyişle kafein araştırmada, kahve kokusuna kısa süre maruz kalan grupta bazı dikkat vücudumuza yeni enerji eklemiyor; ve hafıza ölçümlerinde ve uyanıklık beynin “yoruluyorum” sinyalinin bir bölümünü bir süreliğine daha hissinde artış görülmüş. Bu tek az duyulur hale getiriyor. Normal çalışma “Kahveyi koklamak zihni kahve tüketiminde kafeinin merkezi açar” demek için yeterli değil; fakat Dünya Kahve Gününüz etkisinin temel mekanizmasının kahve deneyiminin yalnızca fincanın adenozin reseptörlerinin bloke içindeki kafeinden ibaret olmadığını Kutlu Olsun! edilmesi olduğu uzun süredir düşündürmesi açısından dikkat nörofarmakoloji araştırmalarında çekici. 1 Ekim Dünya Kahve Günü’nde kahveyi kutlamak için üretim rakamlarına, çekirdek Belki de türlerine ya da demleme reçetelerine bakmak mümkün. Fakat bazen her gün elimizin altında duran bir şeyi anlamanın en iyi yolu, bize ne mesele yaptığını düşünmek. Bir fincan kahvenin içinde elbette kafein var. Ama deneyimin içinde bundan çok daha fazlası bulunuyor: kavrulmuş çekirdeğin kokusu, sıcak fincanın dokusu, yıllar kahvenin içinde oluşmuş beklentiler, birkaç dakikalık mola ve kimi zaman karşımızda oturan başka biri. Belki de kahvenin yüzyıllardır hayatımızdan kendisi çıkmamasının nedeni yalnızca bizi uyandırması değil. Sabahı başlatmak, işe ara vermek, sohbeti uzatmak ya da tek değildir başımıza birkaç dakika geçirmek için bize küçük bir bahane sunması. kahve bizi hızlandırıyor olabilir ama belki onu bu kadar sevmemizin asıl nedeni, her fincanda bize kısa süreliğine duracak bir alan açmasıdır. Görseller reklam amaçlıdır. McDonald's International Property Company Ltd., McDonald’s ve McCafé markaları ve ambleminin tek hak sahibidir. y r a t s s ı a G