Katalog

Stoacı bir vicdan rehberi: ‘Lucilius’a Mektuplar’ ve Seneca! “İnsan her yerden göğe sıçrayabilir.” FERDA FİDAN ‘BEN DÜNYANIN TEK BİR KÖŞESİ iyasetçi, yazar ve filozof Lucius Annaeus Seneca, MÖ 4 İÇİN DOĞMADIM, VATANIM yılında Kordoba’da doğdu. Gençliğinde Roma’ya geldi, BÜTÜN DÜNYADIR’ S bir süre Mısır’da yaşadı ve sonra imparatorluğun üst Huzurlu bir yaşam sanıldığı kadar kademelerinde quaestor (Roma’da devlet hazinesinden, cezai uzakta değildir: Nereye gidersek işlerden ve finansal işleri denetlemekten sorumlu, seçilmiş gidelim, mutlu olmamız olanaklıdır. devlet memur) olarak görev aldı. İnsan asla kök salmış bir ağaç olarak Siyasi görüşleri yüzünden İmparator Claudius tarafından görmemelidir kendini. Seneca’ya göre Korsika’da sürgüne gönderildi. Sekiz yıl sonra döndüğü ruhumuzu hiçbir yere bağlı kılmamayı Grafik: SCIENCE SOURCE Roma’da genç Nero’nun özel eğitmenliğini üstlendi. başarırsak gönlümüz ferahlayacak, Nero tahta geçtikten sonra da bir süre danışmanlık görevine ufkumuz açılacaktır: “Ben dünyanın tek devam etse de bir filozof imparator yaratma çabalarının boşa bir köşesi için doğmadım, vatanım bütün kendi zamanımızdır. Ne yazık ki değeri bilinmeyen bir çıktığını görmüş, her geçen gün biraz daha canileşen Nero’yu dünyadır.” hazinedir bu. Kimse kendine ayrılan zaman için bir başkasına dizginlemeye gücünün yetmeyeceğini anlamıştır. Tarsuslu Zeno ve Hrisippos gibi filozofların izinden giden şükran borçlu olduğunu düşünmez. Oysa işin gerçeği Zaten zamanla gözden düştüğü için kendini tamamen siyasal bir Stoacı olarak bilinse de özgür bir birey olan Seneca aslında budur. Zira para borcu ödenebilir ama bize verilen zamanın kariyeriyle paralel sürdürmeye çalıştığı yazarlık uğraşına ve Epikür’ün sadelik kavramı üzerine kurulu dünya görüşüne de karşılığını dünyanın en minnettar insanı bile ödeyemez. gençliğinden beri benimsemiş olduğu Stoacılık felsefesine pek uzak sayılmaz. vermek için MS 62 yılında siyasetten elini eteğini çeker. SENECA’YA GÖRE ÖLÜM, ÖNÜMÜZDE DEĞİL Diyalektik spekülasyonlar ya da yeni konseptler yaratma ARDIMIZDADIR! gayreti içinde olmadığı için felsefenin teorik boyutu hiç GÜNLÜK YAŞAMDAN METAFİZİK SORUNLARA Geçen zamanın bizi ölüme götürdüğünü sansak da ilgilendirmez Seneca’yı. 124 MEKTUP! Seneca’ya göre ölüm önümüzde değil, ardımızdadır. Maziye Bazı filozofların pek bayıldığı ince zekâ oyunlarına Lucilius’a Mektuplar adıyla bilinen yapıtı yaşamının son karışan yaşam artık yaşam olmaktan çıkmış, ölüme karışmıştır. da pek ilgi göstermez zira “Felsefe nutuk çekmeyi değil, yıllarında (63-64) Sicilya’nın Roma valisi olan dostu, Stoacı Bunu kavrayan insan her dakikanın, her saatin değerini yaşamayı öğretmelidir”. İyi yaşamayı öğrenen insan iyi felsefeyi benimsemeye meyilli genç Lucilius’a gönderdiği 124 bilecek ve en doğru şekilde kullanmak isteyecektir: ölmeyi de başaracaktır: Kaçınılmaz ya da değiştirilemez olanı mektuptan oluşur. “Biz hayatı ertelerken hayat akıp gidiyor.” kabullenmek, esas olan budur. Mektuplar, günlük yaşamdan metafizik sorunlara kadar Özgürlük ve ölüm kavramları arasındaki ilişkiye de dikkat çok çeşitli konuları ele alan ve Stoacılığın öğretilerini günlük NASIL VE NE İÇİN ÇALIŞTIĞIMIZ ÖNEMLİDİR! çeker Seneca: Ölüm korkusunu yenemeyen insan özgür yaşamdan alınma örneklerle açıklamaya ve vurgulamaya Seneca devrinin geleneksel değerleriyle çelişmekten de olduğunu iddia edemez. Zaten “Güzel yaşadım” diyebilmek yönelik bir derlemedir. imtina etmez: Çalışmak kendiliğinden bir erdem oluşturmaz. için de uzun bir ömür yaşamak gerekmez. Antik Romalıların günlük yaşam tarzı hakkında pek çok Nasıl ve ne için çalıştığımız önemlidir onun için. Boş işler ipucu veren bir belge olarak da okunabilen bu metinler YAŞLILIĞA YAKLAŞIMI... peşinde zaman harcayan insanlara acıyarak bakar. Seneca’nın manevi vasiyetnamesi gibidir. Felsefenin görevi de Bu nedenle toplumların tabusu haline gelen yaşlılığa da Yani bilinçli ve özgür bir yaşama hizmet etmiyorsa Seneca’ya göre budur: İyi yaşayıp iyi ölmeyi öğrenmek. özgün bir şekilde yaklaşır. Yaşlılığın gençlikte yapılamayan çalışmanın bir değeri yoktur: “Çoğu insan sağa sola işlerin yapılacağı, artık insanın kendi içine kapanarak dünyaya koşuşturmaktan hayatı gerçekten yaşayamaz.” ‘İNSAN HER YERDEN GÖĞE SIÇRAYABİLİR’ açılacağı değerli bir zamandır yaşlılık. Filozoflar ya da şairler gibi insanlığa faydalı uğraşları Yaşam felsefesi karmaşık teorilerden uzaktır: Hatta yaşanan yılların getirdiği deneyimlerden de meslek edinmiş olanlar bazen dışarıdan boş işlerle Genelde yaşamın kısalığından yakınan insanların büyük yararlanarak tefekkür dünyasına dalmak ve felsefe yapmak uğraşıyor gibi görülebilirse de bilgeliği amaçlayan insan bu bir yanılsama içinde olduğunu gösterirken bize bahşedilen yanılsamalardan kaçınmasını bilir: için en uygun dönem bile olabilir: “Meyveler iyice yaşamın hiç de kısa olmadığını, bu izlenimi kendi olgunlaştıklarında gerçekten lezzetli olurlar.” davranışlarımızın yarattığını hatırlatır. “İnan bana: Hiçbir şey yapmıyormuş gibi görünenlerin Ölüm bizi hiçbir sıra gözetmeden, her an ve her yerde Çünkü erdem ve mutluluk aynı şeydir, yani insanın mutlu daha yüce işleri vardır. İnsani sorunlar, ilahi sorunlar, avlayabildiğine göre ihtiyarlar kadar gençler de devamlı olabilmesi için bilgeliğe ulaşmayı amaç edinmesi gerekir. hepsini aynı anda hallederler.” ölümü göz önünde bulundurarak yaşamalıdır. Bilgelik erdemli olmak, dünyaya uyum sağlamak ve kendi Zamanını nasıl kullanacağını bilen insan sağgörülü insandır. Çoğu insan iyi bir yaşam sürmekten çok uzun bir yaşam iradesine uygun hareket ederek yaşamaktır. Yaşamın büyük bölümünü boşa harcayarak hatta yapmamız gerekeni yapmayarak geçiririz. Seneca’nın gözünde tüm bu sürmeyi düşlediği için ölüm gelip dayandığında yaşamın Bilgelik kavramı bir avuç üstün zekâlı bireyin değil, doğru hatalar ölümün ne olduğunu bilmemekten kaynaklanır. büyük bölümünü boşa harcadığını geç de olsa fark eder. yöntemi uyguladığı takdirde her insanın ulaşabileceği bir düzeydir. İnsan hep ölümün kendisini gelecekte, çok uzaklarda bir Oysa herkes iyi yaşamayı öğrenebilir ama hiç kimse uzun Zira insan her yerde insandır ve her türlü menzile ulaşabilir. yerde beklediğini düşünerek aceleye gerek duymaz. bir ömür süreceğinden emin olamaz. Kordoba’da doğmuş, Mısır’da bulunmuş, Korsika’da Hele maziye takılıp kaldıkları için bugünü ıskalayan Sade bir yaşamla yetinmeli, bedenimize sağlıklı kalmak için yıllarca sürgün yaşamış bir Romalı olarak kendini dünya gerekenden fazlasını vermemeli hatta biraz zora alıştırmalıyız vatandaşı kabul eden Seneca, nerede doğmuş olursa insanlara özellikle acıyarak bakar: “Salt bugünü verimsiz olsun insanın evrensel bir boyutu olduğunu René Char’ın olanlar geçmişe tutunurlar.” ki aklımızın emirlerine uyabilsin. Yemek açlığımızı, içmek özdeyişlerine benzeyen şiirsel aforizmalarla savunur: Bu nedenle başkasına verebileceğimiz en değerli hediye susuzluğumuzu gidermeli, giysiler soğuktan korumalı, >> 9 Nisan 2026 8