Katalog

Ş E H I R C İ Ll K Kentsel gelişme senaryosu içinde İstanbul yarımadası Tarihi yarımada, tarihi, arkeolojik ve doğal güzellikleri kaybolmadan koruma altına alınmalıdır. Mehmet Çubuk* 2 7 6 1995 tarıhınde tarihi yarımada karma sıt alanları butunu olarak ılan edılmıştır Uzun yıllar koruma çabaları tek yapı olçeğınde sur durulen ve aynı zamanda devamlı ımar eylemlerine açık olan yarımadanın "sıt butunu" olarak İstanbul kentsel gelişme surecınde değerlendırılmesı gerek mektedır Bu yazıda farklı yaklaşımdakı bu değerlendırme yapılmıştır Şehırcılıgın bır krıze donuştuğu İstanbul, bugun hala tum ozellıklerı ve değerlerı ıle dunyanın en eskı ve ılgınç yerleşmelerınden bırıdır Hızlı nufus artışı denetımsız gelişme ve olçusuz buyume ıle ıçıçedır Istanbul'un kentsel gelışmesı yakın ve uzak çevresındekı yerleşmelerı etkılemıştır kendısı de bu yerleşmelerden etkılenmış ve Tekırdağ'dan Eskışehır e uzanan "yapışmış kentler' konurbasyon olgusu ıçıne gırmıştır İstanbul un dunyada, ulkede ve bolgedekı rolu onemı ve ışlevlerl gere ğı gıbı öngorulememıştır Kentın gelişme stratejılerı hedeflerı bu çerçevede hazırlanmamıştır Kentsel gelışmesının ulke ve bolge planlama çerçevesınde bır gelişme senaryosu olamamıştır Bır SİLİVRİ M? dunya kentı yapılmak ıstendığı halde polıtık yatırımlar ve belırlı donemler dı şında sorunlarıyla başbaşa bırakılmış tır ve kenButunleşen sıtler şematızasyonu tın saglıklı gelışmesı ıçın sıs tem orgut ve mekanızmalar yaratılmamıştır Bu a nIam d a b ırço k olumsuz Kurtanlması luklar ve rehabılterestore yanlışlar edılmesı gereklı sıt art arda özellıkh oğe Halıç sıralanabı lır Ama Vokasyonu: esas olan Davet işlevi I sta n Kurtanlması rehabılteb uI u n restore edılmesı gereklı sıt kentsel özellıkh öge. Yarımada gelışmesıne nasıl ve lenebılır Kentsel unıteler boğaz su kahangı sıstemde egemen olunacağı ve nalının doğu ve batısında yer alırken hangı araçlar mekanızmalarla ve de tarihi yarımada ve çevresınde oluşturu hangı hedefte bır İstanbul Şehırolığı lacak kentsel unıte de, İstanbul kent yaratılacağının saptanması olmaktadır butununun tarihi çekırdeğı olarak yarı Bu daha da onemlıdır mada Boğazıçı ve Halıç ın coğrafık ve tarihi konumlarıyla bırleşerek butunle 2. Istanbul'un Kentsel Gelişşerek ayrıcalıkh bır durum yaratır Bu me Senaryosu içinde İstanduşunce bızı butunleşmış sıtler kavra mına goturur bul Yarımadası Bu şehırcılıgın yaratılmasında İstanbul ıçın kentsel gelişme senaryosu ge3. Yarımada, Bütünleşmiş Sitlıştırılebılır Burada esas olan husus ler ve Kentsel Gelişme llişkisi kentsel butun içinde tanımlanabılırTarihi yarımada, İstanbul yerleşımın kımlık kazanabılır ve yenıden yapılanade coğrafık konumu ıtıbarıyle kentsel bılır buyuklukte ornegın 200 300 000 kuruluşa esas olan ılk onemlı sıttır nufus buyukluğu gıbı kentsel unıteler Yerleşım duzenınde çok onemlı rol oy yaratılmasıdır Yenı yerleşım duzenın namıştır Halıç ve Boğazıçı mekanları de bu şehırcılıgın yaratılmasında İstangıbı aynı şekılde sıt ozellıklerıyle Ibtan bul ıçın kentsel gelişme senaryosu ge bul'un kentsel yerleşımını etkılemıştır lıştırılebılır Burada esas olan husus Yanı coğrafık konumları ıle de karşılıklı kentsel butun içinde tanımlanabılır ılışkı içinde olan bu uç mekan (Yarıma kımlık kazanabılır ve hızmet goturebılır daHalırBoğazıçı) "Butunleşmış Sıtdokusu lyıleştırılebılır ve yenıden yapıler ı oluşturmaktadırlar Bu oluşumdd lanabılır kuzey guney yonlenmesınde bır sıtın varlığı dığerıne bağımlıdır bırı ve duşey bandlar halınde doğal eşıkvarsa dığerı ve de otekı ancak vardır lerden de yararlanarak ortaya konacak 1. Istanbul'un Kentsel Gelişme Sorunları yeşıl kesıklıkler sozu edılen kentsel unıtelerın yaratılmasına yardımcı olabılır Tıpkı geçmışte Londra ve Parıs te yeşıl kuşak yaklaşımında olduğu gıbı Kentsel unıteler Boğaz su kanalının ya rattığı doğal kesıklığın ıkı tarafında ona koşut olarak elde edılebılır 1 Boyle bır sıstemde, duşey yeşıl bantlar içinde rekreatıf, sportıf ve kulturel alansal gereksınmeler karşılanabılır Boylece Istanbul'un lıneer çızgıde gelışmesının devamlılığı kesılmış olur Mevcut yerleşmeler yenıden yapılanabılır, yenı gelışmeler bu çerçevede ek K T V K Yuksek Kurulu nun 1986/48 No'lu toplantısında sunulan yarıma danın butunuyle sıt ılanına gerekçe oluş turan onerge metnınde yarımadadakı desantrılazsyonun ardından ortaya çı kacak yenı ımar taleplerı ve buyuk bır hızla doldurulan kıyılarla ılgılı endışelerı belırtılerek şoyle de nılmektedır Dunyanın sayılı kentlerı arasınde yer alan Istanbul'un yerleşım duzenını özellıkle bırçok sıt nıtelemek tedır Bunlardan Istan bul yarımadasıBoğazıçı Sıt Kanalı ve çevresı ıle Halıç su uzantısı ve çevre mekanları özellıkle EskışehırTekırdağ arası Istanbul'un konurbatıv bırbırlerıyle ılışkılerı gelişimi ve tamamlayıcılıkları açısından onem taşımaktadır Bu uç sıt orneğıne az rastla yarımadanın koruma planı yapılıncaya nan 'Butunleşık Sıtler1 oluşturmaktakadar da geçerlı olmak uzere geçış dır Keza bunlar İstanbul kentsel yerle donemı koşulları oluşturulmaya çalışılşım duzenınde çevre mekanlarıyla bır maktadır Ne var kı sıt ılan edılen yore lıkte doğal, kulturel ve beşerıleşmış lerde geçış donemı koşulları plan yapıpeyzajlar oluşturularak ve her bırı bırer lıncaya kadar, o alanda kısıtlı bır yapı kulturel mıllı mulk olarak yerleşım dulanma hakkını vermektedır Daha çok zenı içinde korunmayı gerektırmekte bıreysel kullanıma donuk bu eylem, dırler Boyle bır korumanın sağlanması kamu kullanım eylemlerını yonlendıre belırlenen sınırlar içinde bugunku ko cek esasları ıçermemektedır ve genelşullarda, bu alanların hepsının sıt olalıkle geçış donemı koşulları başarılı so rak ilan edılmesıne ve sıt koruma plannuç vermemektedır Çunku baskı ve larının yapılmasına bağlı olmaktadır ıstekler karşısında değışmelere açıktır Bunlardan Boğazıçı su kanalı ve çevreDolayısıyla en kısa surede yarımadası mekanları ıçıne alan Boğazıçı, sıt nın sıt koruma planının elde edılmesı alanı olarak ılan edılmış ve ozel bır kagerekmektedır Bu planlamada sıt bu nun çıkartılarak "Boğazıçı Sıt Alanı tununde oncelıkle korumaya ılışkın ve koruma altına alınmıştır Dığer ıkı sıt aynı zamanda gelışmeyı de ıçeren oğesı olan Halıç ve tarihi yarımada bu 1/5000 ve 1/2000 olçeklerde bır korutunu ıçın koruyucu bır karar ya da onma gelıştırme master plan şeması lem alınmamıştır Dığer ıfadeyle bu yöoluşturulmalı ve ona rapor hazırlanma relerın henuz sıt alanı olarak belırlenlı qorecelı bolgeler yaratılmalı ve aynı mesı yapılmamıştır " zamanda butun de ve gorecelı bolge Keza kentsel altyapı çalışmaları çer lerdekı plan kararları genel ve ozel huçevesınde tek amaca yönelık ve tarihi kumler ıle ılgılı ılke ve esaslar getırılme çevre içinde bulunulduğu endışesınlıdır Ikıncı etapta ıse koruma amaçlı Bu bır butundur ve koruma ve gelişme stratejllerının bırlıkte belırlenmesı gerekmektedır İstanbul un kentsel gelışmesı ıçın bu onemlı bır etkendır Bırbırlerıyle ılışkıde olan bu mekanlar ıçın alınacak duzenleme kararları, Istanbul'un yon lendırılmış kentsel gelışmesıne onemlı bır gırdı oluşturacaktır Korumaya ılış kın duzenlemede hedef, gunluk yaşamın geçtığı bu "butun"un "koruma" yoluyla felç etmeden yaşama katılmasının sağlanmasıdır Oysa bugun Halıç, Boğaz ve Surıçı butunleşmış sıtler' olarak belırlenmış değıldır Bunlardan Boğazıçı ozel bır yasa ıle 197O'lı yıllarda ve ulkede ılk kez sıt alanı ılanedılmıştır Fakat Halıç mekan butunu ıçın karar alınamamış ve duşunce ge lıştırılmemıştır Yarımada ıse çok yakın tarıhte butunuyle sıt ılan edılmıştır 1990 yılında buyukşehır beledıyesı he nuz yarımada butun sıt alanı ılan edılmeden 1/5000 olçekte hazırlanmış olan 'Tarihi Yarımada Koruma Imar Planı' nı (') onamıştır Ancak plan 1991 de Bolge Idare Mahkeme sı nde ıptal edılGEBZE mıştır Halen de duzenleme ve kentsel tasarım projelerınırt yapılmasına, yanı alan butununde uygulama araç ve dokumanlarının elde edılmesıne yol açılmalıdır Bu çalışma kuşkusuz kurulu aşmaktadır Dolayısıyla bu amaçla bılımsel çalışma grubu oluşturularak kurul ıle devamlı ılışkı içinde bu çalışma yapılmalıdır Yarımada butununun sıt ılanı olumlu ve haklı bır yankı uyandırmıştır Gaze teler haberı "İstanbul ıçın yuzyılın kararı" olarak vermıştır 2 Koruma Kurulu uyelerı kutlanmalıdır Koruma Yuksek Kurulu'nun da (1995) payı vardır Ancak yarımada butununun sıt ılanı aslında "gecıktırılmış" bır karardır 1986 yılında Kultur ve Tabıat Varlıklarını Ko ruma Yuksek Kurul'nda 3 yarımadanın sıt olarak ılan edılmesı önerısı, Yuksek Kurul da (1986) gundeme getırılmış 4, fakat bır karara donuşememıştır (başa rılamamıştır dememek ıçın) Yanı karar gecıktırılmıştır O donemde (28/29 8 1986) Yuksek Kurul un 47 toplantısında, yarımada içinde bır yapılanma ısteğı tartışılması nın ardından, yarımada butununun sıt ılan edılmesı tarafımızdan onenlmıştır Gerekçelı metın sonrakı kurul toplantısına sunulmuş ancak bır uyenın bu rokratık yuk getıreceğı savı ve olumsuz yaklaşımı uzerıne bır kurul uyesı harıç katılan uyeler çekımser kalmışlardır Ne yazık kı onerge Yuksek Kurulca değerlendırılememış ve dokuz yıl kay bedılmıştır Bu durum koruma adına duşunulecek bır husustur Kanımızca da bır belge nıtelığı kazanmıştır Şayet kabul edılseydı Tarihi yarımadanın hangı koşullarda ve çerçevede "sıt" olarak ılan edıleceğını gostermesı ve aynı zamanda sıt olgusu yaklaşımdakı farklılığı açısından onerge metnının burada gerekçesıyle verılmesı uygun duşmektedır 4. Yarımada Için Farklı Bir Yaklaşım "Geciktirilmiş Sit Alanı Onerisi" 457 S