Catalog

Bilim-TEKNOlOJi 4 AĞUSTOS 2026 SALI11 Herkese Bilim Teknoloji Dergisi’nin katkılarıyla hazırlandı. Dünyada 1.2 milyar insan ruhsal bozukluklar yaşıyor ve vaka sayıları 1990’dan bu yana iki kat arttı Psikolojimiz bozuldu ısa bir süre önce de yoksulluk, güvensizlik, takip eden yıllarda zirveye yayımlanan bir istismar, şiddet ve azalan ulaşmış. Bulgular, ruhsal İşitme kaybı Krapora göre, son otuz sosyal bağ gibi uzun vadeli bozukluk yükünün 15-19 yıldaki artış, ruh sağlığı yapısal etkenleri yansıtıyor yaş arası gençler arasında bozukluklarının artık dünya olabilir, diyor araştırmacılar. zirveye ulaştığını gösteriyor sandığımızdan genelindeki tüm engellilik ki, bu da eğitim, istihdam Vaka sayısında yükseliş durumlarının ve ilişkilerdeki gidişatı çok daha tehlikeli Raporda, anksiyete yüzde 17’sinden şekillendirebilecek kritik bir bozuklukları, şizofreni, dÜ nyada 1.5 milyardan fazla fazlasını gelişim dönemi. Kadınlarda insan işitme kaybıyla yaşıyor. Yeni bipolar bozukluk, anoreksiya oluşturduğu ise genel olarak ruhsal araştırmalar bu durumun yalnızca ve bulimia dahil olmak anlamına geliyor. hastalık yükü daha yüksek. duymayı zorlaştırmadığını demans, ÖZLEM üzere bir düzine farklı The Lancet Bu yük, erkeklerdeki 78.6 YÜZAK kalp-damar hastalıkları, depresyon ve ruhsal bozukluğa ilişkin dergisinde milyon DALY’ye kıyasla 92.6 yalnızlık riskini de artırdığını gösteriyor. mevcut veriler incelenmiş. yayımlanan çalışmaya göre, milyon DALY’ye ulaşıyor. Ancak gen tedavileri ve kök hücre Veriler, bugüne kadarki en 1990 yılında dünya genelinde Kadınlar erkeklere kıyasla çalışmaları işitme kaybının gelecekte geri büyük ve en kapsamlı sağlık 599 milyon civarında ruh daha düşük öz saygıya, beslenme yetersizliği ve gelindiğini gösteriyor. döndürülebileceğine ilişkin umut veriyor. araştırması olan IHME’nin sağlığı bozukluğu varken vücutlarıyla ilgili utanç yenidoğan hastalıklarından Raporda ayrıca vaka Son yıllarda yapılan araştırmalar, işitme 2023 Küresel Hastalık bu sayı 2023 yılında duygusuna daha fazla kaynaklanan ölüm sayısının ve DALY kaybının yalnızca kulakları değil, beyni, Yükü araştırmasından tahminen 1.17 milyara eğilime ve daha yüksek kalbi, ruh sağlığını ve hatta yaşam süresini oranlarındaki düşüş, çok (engelliliğe ayarlanmış elde edilmiş. Vaka etkileyebildiğini ortaya koyuyor. ulaşmış. Değerlendirilen oranlarda aile içi şiddet daha fazla insanın daha yaşam yılları) sayısının New York’taki Columbia sayılarının karşılaştırılması, 12 ruhsal bozukluktan ve cinsel istismara maruz uzun yaşamasına olanak eşit olarak dağılmadığı Üniversitesi’nden kulak hastalıkları araştırmacıların “engelliliğe anksiyete bozuklukları ve kalıyor diyen araştırmacılar, sağlamıştı, ancak bu tespit edilmiş. Ruhsal uzmanı Justin Golub’a göre işitme kaybı bağlı yaşam yılları” veya majör depresif bozukluklar erkekler ve kadınlar durum, ruhsal bozukluklar bozukluk yükünün en artık küresel bir halk sağlığı sorunu olarak DALY’leri hesaplamasına da en yaygın olanları. Kaygı arasındaki ayrılığa katkıda gibi kronik ve engelleyici büyük bölümünü oluşturan görülmeli. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre olanak sağlamış. Zihinsel bozukluğu vakalarının sayısı bulunan faktörleri araştırmak hastalıkların giderek anksiyete bozuklukları ve bugün dünyada 1.5 milyardan fazla insan bozukluklar, 1990’da 12. 1990’da 182 milyondan için daha fazla araştırmaya artmasıyla da bağlantılıdır, majör depresif bozukluklar, bir tür işitme kaybıyla yaşıyor. 65 yaş sırada yer alırken, 2023’te 2023’te 470 milyona ihtiyaç duyulduğunun altını deniyor. Bununla birlikte, Küresel Hastalık Yükü üzerindeki bireylerin yaklaşık yarısında dünya genelinde DALY’ler yükselmiş. Nüfus artışı çiziyorlar. Küresel Hastalık Yükü çalışmasında yer alan 204 işitme güçlüğü bulunuyor. Yetmiş yaşına (engelliliğe ayarlanmış Updated trends in the global hesaba katıldığında bu Çalışması 2023 bulguları, ülkenin 152’sinde DALY’lerin gelindiğinde ise insanların üçte ikisi prevalence and burden of yaşam yılları) beşinci önde artış yüzde 47’yi geçmiş. gençlik dönemine göre daha kötü işitiyor. küresel olarak ruhsal (engelliliğe ayarlanmış mental disorders, 1990–2023: geleni olmuş. Raporda, son Dünya Sağlık Örgütü, 2050 yılında Bu yükselen eğilimler, hem bozukluk yükünün yaşam yılları) önde gelen 20 a systematic analysis for the yaklaşık 2.5 milyar insanın işitme kaybı 30 yılda bulaşıcı hastalıklar, pandemiyle ilgili stresin kötüleşmesinin daha da nedeninden biriydi ve ikisi Global Burden of Disease Study yaşayacağını öngörüyor. Bunların en az anne sağlığı sorunları, süregelen etkilerini hem endişe verici bir aşamasına de COVID-19 pandemisini 2023, The Lancet, 23.05.26. 700 milyonunun işitme cihazı, koklear implant veya başka müdahalelere ihtiyaç duyacağı tahmin ediliyor. işitme kaybının üç yüzü İşitme kaybının en basit biçimi, Ortür saptak kt seslerin iç kulağa ulaşmasını engelleyen tıkanıklıklar nedeniyle ortaya çıkıyor. Gaziantep Üniversitesi’nden lışan ekip, mağara içinde yalnız- Kulak kiri veya enfeksiyonlar bu tür İsmail Baykara ve arkadaşları, ca dişler ve kısmi bir çene kemi- sorunlara yol açabiliyor ve çoğu zaman Japonolarla ortak çalışmaların- ği buldu. Ancak fosilleşmiş diş- tedavi edilebiliyor. Daha yaygın olan ikinci da, Akdeniz kıyısındaki bir ma- lerin iç yapısını analiz ederek tür ise iç kulaktaki yapıların veya işitme ğarada yaptıkları kazılar, Nean- Neandertal ve Homo sapiens sinirlerinin hasar görmesiyle gelişen dertallerin ve ardından gelen kalıntılarını birbirinden ayırt sensörinöral işitme kaybı. Yaşlanma, modern insan Homo sapiens’in edebildiler. Tarihleme ise ma- genetik faktörler, yüksek ses maruziyeti benzer avlanma stratejileri, aynı ğaradaki Neandertal varlığının ve bazı ilaçlar bu tabloya neden olabiliyor. taş aletler ve hatta aynı tür de- yaklaşık 77 bin ila 59 bin yıl ön- Üçüncü tür ise beynin sesleri işleme niz kabuklarını kullandığını or- cesine, Homo sapiens varlığının mekanizmasının bozulduğu işitsel taya koydu. Bulgular, iki insan ise yaklaşık 59 bin ila 47 bin yıl Üçağızlı II Mağarası farklı zamanlarda nöropati bozukluğu. İkinci ve üçüncü türünün bilgi alışverişinde bu- öncesine dayandığını gösterdi. Neandertallere ve Homo sapienslere ev sahipliği yapmış. lunmuş olabileceğini gösteriyor. türler çoğu zaman geri döndürülemiyor. Kültürel süreklilik Bilim insanları, Anadolu’nun Ancak bilim dünyası bu tabloyu amacıyla değil, süs eşyası olarak ruz” ifadelerini kullandı. Akdeniz kıyısındaki Üçağızlı II Araştırmanın en çarpıcı bul- değiştirmeye hazırlanıyor. toplanmıştı. Bazılarının ip geçi- Mağarası’nda yaptıkları ka- gusu, iki farklı insan ‘Büyüleyici bir bölge’ rilecek şekilde delindiği, Nean- işitme kaybının ilk etkisi zılarda, Neandertaller türünün mağara- Londra Ekonomi ve Siyaset dertal dönemine ait bir kabu- Araştırmaya dahil olma- KAYIP genellikle sosyal yaşamda ile modern insanla- yı farklı zaman Bilimi Okulu (LSE), IIASA ve ğun ise rengini değiştirmek için yan Kanada Victoria Üniversi- hissediliyor. Kanada’daki rın (Homo sapi- dilimlerinde Hong Kong Üniversitesi’nden kasıtlı olarak ısıtıldığı belirlendi. tesi Paleolitik arkeologu April GİZEMİ Simon Fraser Üniversitesi’nden ens) yaşamları- kullanması- araştırmacılar tarafından Araştırmanın ortak yazarı ve Nowell, bu tür alanların iki in- Julie Beadle’ın çalışmalarına na ilişkin şaşır- KÜLt Üre L süreklilik, modern na karşın Nature dergisinde yayımlanan Kyoto Üniversitesi paleoantropo- san türü arasındaki kültürel iliş- insanlar ve n eandertaller göre hafif düzeyde işitme tıcı derecede geride bir araştırmaya göre, 2000 loğu Naoki Morimoto, “Bulgula- kiyi yeniden düşünmeye zorla- arasındaki etkileşimin gizemini kaybı bile insanların sosyal benzer izlere bıraktık- yılında dünya genelinde, rımız derin bir kültürel etkileşim dığını belirtti. Nowell, “Tins- daha da derinleştiriyor. n eandertaller etkinliklerden uzaklaşmasına rastladı. Yeni ları izle- yılda yaklaşık 13 milyon kişi düzeyine işaret ediyor. Bu iki farklı hemet ve Üçağızlı II gibi alan- yaklaşık 40 bin yıl önce soyu tükenmiş neden olabiliyor. Konuşmaları yayımlanan rin ne- göçerken, 2023 yılında bu sayı ama yakından ilişkili insan grubu lar, Neandertaller, Homo sa- olarak yok oldular. iki insan türü aynı takip etmek zorlaştıkça bir araştır- redey- 35 milyona yükseldi. Göçteki yalnızca aynı çevreye uyum sağla- piens ve diğer çağdaş Homo ekolojik nişi sonsuza kadar paylaşamaz. insanlar toplantılardan, ma, bu iki se aynı bu artış, küresel nüfus artışını mıyordu, muhtemelen sembolik grupları hakkında bildiğimi- n owell, n eandertal bilişi üzerine arkadaş buluşmalarından ve ayrı insan olması. geride bırakarak, kişi başına tercihleri de paylaşıyorlardı” dedi. zi sandığımız şeyleri değiş- bazı araştırmaların, n eandertallerin kalabalık ortamlardan kaçınmaya türünün ay- Her iki düşen insan hareketliliğinde Bu örüntü, Neandertaller ve mo- tiriyor. Bu büyüleyici böl- modern insanlardan daha az esnek başlayabiliyor. Bu durum yalnızlık ve nı hayvanla- döneme gerçek bir artışı gösteriyor. dern insanların dönüşümlü olarak ge daha da ilginç hâle gel- düşünebildiğine ve Homo sapiens’e sosyal izolasyonu artırıyor. rı avladığını, ait kat- Göç üzerine yapılan güncel yaşadığı ancak sürekli bir kültür di” dedi. Kaynak: İsmail avantaj sağlayan öz farkındalık aynı taş alet- manlarda analizler her ülkedeki göçmen izi bırakmadığı Fransa’daki Mand- Baykara, D. Turan, E. Eren ile yaratıcılıktan yoksun d emans riski de artıyor leri ürettiğini ve da “hemen Kural, D. Silibolatlaz,MK sayısını doğum yerine göre rin Mağarası bulgularından ayrılı- olduğuna işaret ettiğini İşitme kaybıyla ilgili en çok dikkat hatta aynı tür de- hemen aynı Agras, E. Şahiner, S. Ka- veren göçmen nüfus verilerine yor. Buna karşılık, İsrail’deki Tins- belirtiyor. vak, C. Zanolli, Y. Ishiha- çeken bulgulardan biri de demans niz kabuklarını süs avlanma-topla- dayanıyor. Bu veri seti, 2000 hemet Mağarası’nda yakın za- ra, W. Morita ve N. Mo- bağlantısı. 2024 yılında yayımlanan eşyası olarak topladığını ma stratejileri ve taş yılından bu yana göçün genel manda raporlanan ve yaklaşık 130 rimoto. (2026). Kuzey Lancet Demans Komisyonu raporu, gösteriyor. alet teknolojisi” tespit edildi. olarak daha yaygın hale bin ila 80 bin yıl öncesine tarihle- Levant’taki Üçağızlı II işitme kaybını değiştirilebilir 14 demans Neandertaller ve Homo geldiğini ve yalnızca 2008- nen benzer paylaşım bulgularıy- Mağarası’ndaki Ne- iki ayrı dönem risk faktöründen biri olarak tanımladı. sapiens’ler, çakmaktaşı gibi 2009 mali krizi ve Covid-19 la örtüşüyor. andertal-modern in- Bazı çalışmalarda işitme kaybı bulunan PNAS dergisinde 6 hammaddeleri aynı yerel kay- pandemisi sırasında düşüşler Araştırmacılar, “Mağaralar san dizisi boyunca yaşlı bireylerde demans riskinin yüzde 28 Temmuz’da yayımlanan bulgu- naklardan temin etmiş, aynı av yaşandığını gösteriyor. Neandertal gruplarından mo- uzun vadeli kültü- ile yüzde 139 arasında arttığı bildirildi. Son lar, uzun yıllardır insan evrimi- hayvanlarını hedef almışlardı: Küresel ölçekte, dern insanlara geçerken biyolojik rel süreklilik. PNAS, analizlerden biri, işitme eşiğindeki her 10 nin en büyük sorularından biri- yaban keçileri, alageyikler, kara- Ortadoğu, özellikle Güney bir devir yaşanmış olsa da, bü- 123(0) . https:// desibellik kaybın demans riskini yaklaşık ne ışık tutuyor: Birbirine bu ka- calar ve yaban domuzları. Daha Asya ve Filipinler’den olmak yük kültürel devirler yaşanmadı. doi.org/10.1073/ yüzde 16 artırdığını gösterdi. Araştırmacılar dar yakın akraba olan Neander- da ilginci, mağara katmanların- üzere, en yüksek toplam Aksine, bölgede bir arada yaşa- pnas.2609061123 . bu ilişkinin nedenini hâlâ tartışıyor. Olası taller ve modern insanlar, kül- da küçük bir deniz salyangozu göçmen akışına tanık oldu. yan iki insan türünün temas ha- PNAS (6 Tem- açıklamalar arasında sosyal izolasyon, beynin sesleri türel olarak ne kadar benzer- türü olan Columbella rustica’ya Araştırmacılar, 2010 yılından linde olduğunu ve kültürel özel- muz 2026) – Li- çözümlemek için daha fazla enerji harcaması ve duyusal uyarı di? Ve aralarında bilgi alışverişi ait 29 kabuk bulundu. Bu ka- bu yana toplam 19 milyon likleri paylaştığını varsayıyo- ve Science; eksikliğine bağlı beyin küçülmesi bulunuyor. Araştırmalar var mıydı? buklar beslenme kişinin, yılda ortalama 1.35 omega-3 yağ asitleri, folat (B9 vitamini), magnezyum, Suriye’nin he- milyon kişinin, Hindistan, a raştırmacı Lar , antioksidanlardan zengin beslenme alışkanlıklarının iç men kuzeyinde, Pakistan ve Bangladeş’ten paylaşılan kültürel uygulamaların ne kulağı koruyabileceğini gösteriyor. Özellikle DASH diyeti gibi tarih öncesi dö- Suudi Arabistan, Katar, GELECEK zaman ve nerede gerçekleştiği, bu kültürel sağlıklı beslenme modelleri işitme kaybı riskinin azalmasıyla nemde Levant ile Bahreyn ve Birleşik Arap benzerliklerin modern insanların n eandertallerle AR AYIŞL AR ilişkilendiriliyor. Uzmanların en önemli önerisi ise çok basit: İşitme Avrasya arasın- Emirlikleri’ne göç ettiğini çiftleşmesinden mi kaynaklandığı gibi pek çok büyük sorunun kaybından şüpheleniyorsanız bunu görmezden gelmeyin. da bir koridor gö- tahmin ediyorlar. yanıt beklediğini vurguluyor. Üçağızlı ıı mağarası’ndaki devam https://www.newscientist.com/article/2527617-hearing-loss-is- revi gören bölge- Deep learning four decades eden ve gelecekteki kazılar, bu soruları yanıtlamaya ve “Geç pleistosen döneminde insan bad-for-the-whole-body-but-new-treatments-are-coming/ of human migration, Nature, deki Üçağızlı II evrimi ve kültürel gelişimin daha kapsamlı bir resmini oluşturmaya” yardımcı olabilir. 10.06.26. Mağarası’nda ça- Fasulye bitkisi, yaban arılarını yardıma çağırıyor Bazı bitkiler, saldırıya olan inceptin oluşumuna yol yıllık evrim boyunca, bu iğneli Tırtıllar yapraklarını uğradıklarında göründükleri açıyor. Tırtıl daha sonra bu böcekler havada bulunan bu kemirdiklerinde, gibi savunmasız değillerdir. Yeni molekülü, ağız salgıları yoluyla kimyasalları bir besin kaynağıyla bir araştırmaya göre aç bir yaprağa bırakıyor. ilişkilendirmeyi öğrendikleri için, fasulye bitkileri tırtıl, fasulye yapraklarını Yaprağın yüzeyinde bulunan tırtılları avlamakta hızla harekete yaban arılarını kemirmeye başladığında son ve inceptin reseptörü (INR) geçiyorlar. Bu araştırmadan yardıma çağırıyorlar. derece gelişmiş bir savunma olarak adlandırılan bir sensor, elde edilecek bilgiler, bir gün sistemi devreye giriyor. Bitki düşük konsantrasyonlarda bile çiftçilerin daha güçlü doğal Bitkiler, aç böcekleri yaban arılarını kendine çeken inceptinin moleküler imzasını savunma mekanizmalarına kendine çeken kimyasal bir koku salgılıyor. Böcek tanıyor. Bu, bitkinin havaya sahip bitkiler yetiştirmelerine beslenirken, bitki proteinlerinin uçucu kimyasallar salmasına ve ve kimyasal böcek ilaçlarına A plant immune receptor mediates tritrophic interactions by koku maddeleri parçaları bağırsaklarında yakındaki yırtıcı yaban arılarını olan bağımlılığı azaltmalarına linking caterpillar detection to predator recruitment, Science salgılıyorlar. parçalanarak küçük bir peptit çekmesine yol açıyor. Milyonlarca yardımcı olabilir. Advances, 27.05.26. Anadolu’da Neandertal ve modern insan benzer yaşam biçimlerini paylaşmış Dünyada göç 2000’den bu yana üç kat arttı Yalnızlık ve sosYal kopuş ül andı