Katalog

ROBERT SABATIER’DEN OTOBİYOGRAFİK BİR YAPIT: ‘İSVEÇ KİBRİTLERİ’ 1930’ların yoksul Fransız çocuklarının ve sessiz çoğunluğun ortak portresi! ma sanatını öğretir. Sevginin resmiyet İLKİZ KUCUR gerektirmediğini gösterir. Madam Papa, Olivier’ye annelik OTOBİYOGRAFİK BİR ROMAN ve şefkat gösteren, tipik mahalle an- Fransız şair, yazar Robert Sabatier’nin (1923 / 2012) klasik- nesi figürüdür. Örümcek ise mahalle- ler arasına giren ve yayıncısı Francis Esménard’ın önsözüyle nin gözetleyicisi, bir nevi bilgesidir. yayımlanan İsveç Kibritleri (Çeviren: Yasemin Çalıkır / Eriken Tüm bu karakterler, yazarın sıradan Yayınları), çocukluk ve bellek romanı olarak tanımlanabilir. insanların yüreklerindeki iyilik ve kö- Yazar, 1968 yazında New York’u ziyaret ettiğinde, çoğun- tülüğü gösterme aracıdır. lukla İtalyanların yaşadığı bir sokakta çocukların yangın mus- Montmartre mahallesinin yan ka- luklarından birbirlerine su sıçrattıklarını görünce Montmart- rakterleri de romanın renkli dokusu- re’daki Labat Sokağı’nda oyunlar oynadığı yılları ve çocuklu- nu zenginleştirir. Sıradan ama derin- ğunu anımsar. likli portrelerdir. Sabatier, karakterle- O sokağın tüm karakterleri belleğinde yeniden canlanır. Ro- ri idealize etmeden, küçük jestleriyle manın ilk satırlarını hemen o gün oteline gider gitmez kaleme -bir ekmek paylaşımı, bir nasihat- in- alır. Charles Dickens’ın Oliver Twist’ine saygı duruşu olarak sanlığın ayakta kaldığını gösterir. da kahramanının adını bir harf farkıyla Olivier koyar. Geçici olarak yaşadığı sevecen am- Sabatier’nin bir külliyat olarak yayımladığı beş kitabın üçün- ca ve yenge ekonomik buhranın sonuçlarını yaşayan işçi sınıfı- cüsüdür İsveç Kibritleri. İlk kitap David ve Olivier, ardından nın temsilcileri olarak resmedilir. İşsizlikle yüzleşen ve hayalle- Olivier ve Arkadaşları gelir. Üçüncü kitap İsveç Kibritleri’dir, rini sürekli erteleyen genç bir çift... onu da Üç Naneli Lolipop (dilimize Nane Şekerleri olarak çev- rilmiştir) ve Yaban Fındıkları izler. DOKUNAKLI VE YALIN BİR ANLATIM… Sabatier’nin şairliğinden gelen zarif, şiirsel ve samimi dili, Sabatier’nin üslubu hüzünlü ama zariftir. Anlatım, Fransız Yasemin Çalıkır’ın başarılı çevirisiyle dilimize çevrilen roma- sinemasındaki “şiirsel gerçekçilik” akımına benzer: nında da kendini gösteriyor. Anlatım, hüzünle yoğrulmuş olsa Sert, yoksul ve zorlu bir yaşam, ancak bu zorluğun içinde gü- da içinde taşıdığı umutla okuyucuyu saran bir tona sahip. zellik, umut ve insanlık onuru parlamaktadır. Duygusal anları aşırıya kaçmadan, dokunaklı bir yalınlıkla aktarır. Bu arada İsveç Kibritleri’nin otobiyografik bir roman ol- 1930’ların Montmartre’ını ve Labat Sokağı’nı keskin ve can- duğunu belirtmeliyim. Babasını kaybeden ve annesi ile yaşa- lı ayrıntılarla resmeder. Tuhafiye dükkânının kokusu, sokağın yan Olivier bir sabah annesinin ani ölümüyle farklı bir yaşam- sesleri, kibritlerin kokusu... la yüzleşir. Henüz on yaşındaki bu hassas ve meraklı çocuk, Hikâye, Olivier’nin bakış açısıyla anlatılsa da yazarın duygu- Sabatier’nin kendi çocukluğunun yansımasıdır. sal olgunluğu ve melankolisi anlatıma sinmiştir. ÖKSÜZ OLIVIER VE UCUZ, KIRILGAN Sokak çeteleri, hırsızlık, fuhuş gibi unsurlar da arka planda AMA KISA BİR ANI AYDINLATACAK Sokaklar oyun alanı olduğu kadar özgürlük ve tehlike alanla- yer almasına karşın asla karanlık bir suç mahallesi havası yok- rıdır. Dükkânlarda sadece ürünler satılmaz, aynı zamanda gün- KADAR GÜÇLÜ İSVEÇ KİBRİTLERİ! tur. Okurun hissettiği daha çok yaşamda kalma mücadelesidir. Hikâye Olivier’in gözünden anlatılır. Bir anda yetişkinlerin lük ritüeller de yerine getirilir. 1930’ların ortasına gelindiğinde Fransa’da aşırı sağ yükse- dünyasını anlamak zorunda bırakılmıştır. Dedikodular yapılır. Merdivenler, avlular çocukların hayal liştedir. 6 Şubat 1934 faşist ayaklanma girişimi ülkede büyük Çocukluğun masumiyetiyle, içinde bulunduğu dünyanın kar- güçleri ile kentte kendilerine kurdukları yeni dünyalardır. yankı uyandırır. Romanda bu olay doğrudan geçmese de şiddet maşası arasına sıkıştırılmış bir yaşam ile yüzleşmek zorundadır. İsveç Kibritleri, sadece bir çocuğun değil, aynı zamanda o korkusu hissedilir. Bu da erken yaşta olgunlaşmak demektir. dönemin ve o semtin yani Labat Sokağı’nın da bir portresidir. Son bölümleri 1936’da Halk Cephesi hükümeti iktidara gel- Hüzün bakışlarına yerleşir, mahalledeki komşular ve esnaf Sokak, Olivier’nin kaderini belirleyen, yaşamın tüm renkle- diği döneme denk gelir: Grevler, işgaller, ücret artışları, ücret- ile geliştirdiği ilişkiler yalnızlığına sığınak olur. Bakkal, fırın, rini, neşesini ve kederini bir arada barındıran canlı bir karakte- li izin yasası… İnsanlar sokaklarda Fransa’nın Ulusal Marş’ını çiçekçi kız umudunu canlı tutmasını sağlar. re dönüşür. ve Enternasyonel’i birlikte söyler. Ucuz, kırılgan ama kısa bir anı aydınlatacak kadar güçlü İs- Sabatier bu kısa baharı çok dokunaklı anlatır ama aynı za- KİBRİT SİMGESİ… AYDINLANMA, TEHLİKE VE veç kibritleri bir anlamda Olivier’i de temsil eder. manda bu iyimserliğin ne kadar kırılgan olduğunu da hissettirir. ÇOCUĞUN DÜNYASININ KIRILGANLIĞI… Fransa birkaç yıl sonra Naziler tarafından işgal edilecektir. PARİS’İN İKİ SAVAŞ ARASINDAKİ Olivier, kimsesizliğin, yokluğun ve ölümün ağırlığıyla baş DEĞİŞİMİ VE BÜYÜK BUHRAN! etmeye çalışır. En başat simge kuşkusuz romana adını veren SABATIER’NİN EN GÜÇLÜ TEMALARINDAN Yazar, anne kaybıyla bir anda tek başına kalan çocuğu anla- kibrittir. O dönem ucuzluğu ve dayanıklılığı ile bilinen İsveç BİRİ: YOKSULLARIN DAYANIŞMASI! tırken hem çocuk kahramanın portresini hem de Paris’in iki sa- Kibritleri en çok da yoksulların evlerinde bulunur. Sabatier’nin en güçlü temalarından biri de yoksulların kendi vaş arasındaki değişimini gösterir. Hikâyenin geçtiği döneme o Ama Sabatier burada kibriti farklı bir amaç için de kullanır: aralarındaki dayanışmadır. yıllarda yaşanan ve sadece ABD’yi değil Avrupa’yı da etkile- Kibrit, kahramanımızın ani aydınlanmaları için bir araçtır. Ay- Mahallede kimse zengin değildir ama kimse de birbirini aç yen Büyük Buhran’ı da eklemeyi unutmayalım. dınlanma, tehlike ve çocuğun dünyasının kırılganlığı... bırakmaz. Devlet ise uzaktadır, çoğu zaman da düşmandır: Po- 1929’da Wall Street’te yaşanan büyük ekonomik buhran, Fransa’da Aynı zamanda bir kibrit çöpünün yanma süresi kadar kısa ve lis, yetimhane müdürü, sosyal yardım görevlileri… etkisini bir, iki yıl sonra gösterecektir. Roman, 1930’da başlar. yoğun anların yaşandığı çocukluğun geçiciliği. Çocukların gözünde devlet demek ailenin parçalanması de- Krizin etkisi çok şiddetlidir. İşsizlik artmıştır. Açlık baş gösterir. Bellekte yer eden kibrit alevinin kalıcılığı ise çocukluk anıla- mektir. Burada da aslında devletin sosyal politikalarının kötü- Yazarın özellikle çocuk karakterlerin bir lokma ekmek için rının roman boyunca silinmeyen kalıcılığıdır. Zaten yazar için lüğüne bir gönderme vardır. yaşadıkları utancı, mahalledekilerin birbirine borç para ver- de bu anılar yıllar sonra ortaya bu romanı çıkarmamış mıdır? Sabatier’nin bilinçli olarak yetişkinlerin değil, çocukların ba- mekten çekinmelerini betimlemesi çok çarpıcıdır. Olivier, bir yanda hayal gücüne sığınırken diğer yanda yaşa- kış açısını seçtiğini başta belirtmiştik. Bu sayede ekonomik kri- Aynı şekilde kriz ile birlikte yaşanan konut krizi sonucu bir- dığı travmayı reddetmektedir. Bu noktada İsveç kibriti kutusu- zin sonuçlarını daha saf, daha acımasızca ortaya koyar. kaç ailenin ortak kullandıkları konutlarda yaşadıklarını, burada- nu yanından ayırmayarak ona yani anılarına sıkı sıkıya sarılır. Siyasi tartışmalar arka planda kalır, çocuk bunu tam anlamaz ki sorunları su ve ortak tuvalet kullanımından kaynaklanan sı- Kibritler korkularını unutmak ve benliğinin ötesindeki dün- ama hisseder. Bu da dönemin kaotik havasını daha görünür kılar. kıntılar ile vurgular. Bit, soğuk, pislik açıkça sergilenir. Evlerde yaya sığınmak için kullandığı bir araç, içsel kaçış noktasıdır. Olivier, dönemin en ağır yoksulluğu ve acısını sırtlanmak zo- yaşanan yoksulluk bir resim gibi önümüze serilir. runda kalan, buna karşın inanılmaz bir direnç ve zekâ ile güçlü BİR AİLE VE DOSTLAR GALERİSİ! durabilen bir karakterdir. Bu aynı zamanda 1930’ların yoksul 1930’LARIN MONTMARTRE’INDA ROMANIN Artık yeni bir ailesi olduğu söylenir kendisine. Geçici ola- Fransız çocuklarının da ortak portresi gibidir. KAHRAMANI MEKÂNLAR… rak, mahallesinden uzaklaşmadan yeni evli amcasının yanına Kısacası, diğer kahramanlarla birlikte sessiz çoğunluktur: Romanda, 1930’ların Montmartre’ı anlatılırken kendimizi taşınır. Sokak sakinleri ile dostluklar kurmaya başlar. Yazar, Her toplumda olduğu gibi, tarih kitaplarında adı geçmeyen ama bölgenin merdivenlerinde, yokuşlarında, kapı önünde çene ça- Olivier’nin etrafında adeta bir aile ve dostlar galerisi oluşturur: o dönemin bütün acısını bedenen ve ruhen yaşayanlardır. n lan insanların arasında hissediyoruz. Bougras (Anarşist), akıl hocası / koruyucusu romanın en sevi- Mekânlar da en az karakterler kadar romanın kahramanı. İşçi len karakterlerindendir. Toplumsal kurallara karşı çıkan, özgür İsveç Kibritleri / Robert Sabatier / Çeviren: sınıfının yaşadığı mahalleye ait en ufak ayrıntı bile unutulmamış. ruhlu bir serseridir. Olivier’ye sokağın bilgeliğini ve yaşamda kal- Yasemin Çalıkır / Eriken Yayınları / 2025. 13 12 Şubat 2026