Catalog

gorus@cumhuriyet.com.tr 4 MART 2026 ÇARŞAMBA 2 olaylar ve görüşler Topluml Ar neden Avrupa zor durumda korum Asız k Alır? Nejat e sle N yapay zekâ, yarı iletkenler, çip teknolojisi, elektrikli EMEKLİ TUĞGENERAL Dr. İbrahİm Çakmanus ne kadar haklı olurlarsa araçlar, batarya teknolojisi olsunlar, baskı aygıtları MAKİNE MühENdİsİ -15 Şubat tarihleri olmak üzere özellikle karşısında savunmasızdır. arasında düzenlenen dijitalleşme ve donanım ürkiye’de demokratik (Birlikten kuvvet doğar 13Münih Güvenlik Tsiyasal ve toplumsal durumunu diktatörler çok üretme alanlarında ABD’nin Konferansı, Avrupalılar muhalefet Tayyip Erdoğan iyi bildikleri için bunu yok ve Çin’in gerisinde kalmıştır. iktidarı tarafından yok ediyorlar). için yeni ve zorlu bir Avrupa, kendi ordusunu ediliyor. Bu şekilde, keyfi ve sürecin başlangıcı oldu. Bu kursa bile savunma sanayisi, baskıcı iktidarlarını süresiz konferansta İkinci Dünya İtiraz hakkı mevcut yapısı ile hipersonik biçimde sürdürmeyi garanti Savaşı’nda sonra ABD Yukarıdaki işyelişin füze, hipersonik füzelere altına aldıklarına inanıyorlar. doğasının bir sonucu liderliğinde kurulan kurallara karşı savunma, gelişmiş Çünkü muhalefet (alternatif olarak Türkiye’de AKP dayalı liberal dünya düzeninin hava savunma, uzun menzilli iktidar) yok olursa iktidarı yıllardır demokratik bizzat ABD tarafından tasfiye hassas vuruş ihtiyaçlarını kendilerine karşı çıkabilecek muhalefeti zayıflatmayı edildiği ilan edildi. Liberal karşılayamayacaktır. kimsenin olmayacağını sistematik bir politika haline dünya düzeninin avantajlarını biliyorlar. Bu durum yalnızca getirmiştir. Muhalefet Avrupa için karar kullanarak ekonomik olunca, Avrupa için jeopolitik kovmakta; sömürülenler göç bize özgü değildir; İran, partileri ve siyasetçiler çıkarlarını geliştiren, Afganistan, Kuzey Kore, vizyon geliştirmek de kitleleri oluşturarak Avrupa’yı zamanı yoğun baskı altındadır. Yerel Venezuela gibi ülkelerde de ekonomik dev haline gelen olanaklı olamamıştır. AB’nin işgal etmekte, Avrupa için Kafası karışık Avrupa yönetimler merkezi idare aynı baskıcı iktidarlar vardır. Avrupa, çok kutuplu, kuralsız kuruluş amaçları ve yapısı, en ciddi güvenlik sorununa öncelikle şu soruya cevap tarafından kuşatılmakta, Diktatörlüklerin doğası dengesiz ve düzensiz yeni ekonomik gücün askeri güce dönüşmektedir. seçilmiş belediye başkanları aramalıdır: AB, sadece budur. küresel jeopolitik ortam için görevden alınmaktadır. tercih edilmesi, birlik içinde Avrupa güvenlik krizi içinde Avrupa kıtasının güvenliğini Medyanın büyük bölümü hazır değil. rekabet, yirmi yedi üyeli İkinci Dünya Savaşı’ndan sağlamaktan mı sorumlu d iktatörlüğe giden iktidar denetimine girmiş, Daha da önemlisi, İkinci AB içindeki farklı ülkelerin sonra güvenliğini ABD’ye ve olacaktır? Yoksa AB, küresel yol eleştirel sesler bastırılmaya, Dünya Savaşı’ndan bu yana farklı çıkarları, farklı tehdit liderliğini ABD’nin yaptığı jeopolitik aktör mü olacaktır? Yukarıda örnek verdiğimiz susturulmaya çalışılmıştır. Avrupa’nın güvenliğinin algılamaları Avrupa kıtası için NATO’ya dayandırmış olan Bu iki tercih farklı yeteneklerin ülkelerin her biri farklı Bu sürecin en tehlikeli garantörlüğünü üstlenmiş olan müşterek jeopolitik vizyon Avrupa, koşulların değişmesi geliştirilmesini gerektirir. tarihsel ve kültürel arka sonucu, toplumda yayılan ABD’nin artık bu sorumluluğu oluşturulmasını engellemiştir. nedeni ile günümüzde derin Küresel jeopolitik güce planlara sahip olsa da umutsuzluk duygusudur. sürdürmeyeceği netleşti. Rusya’yı yakın tehdit gören güvenlik krizi içindedir. dönüşmesi zor olsa bile izlenen yol benzerdir. “Nasıl olsa bir şey değişmez” Artık Avrupa’yı savunmaktan Polonya ve Baltık ülkelerini, Yeni koşullar, Avrupa’nın Avrupa’nın kendi kıtasının Buralarda önce yargı düşüncesi, baskıcı rejimlerin Avrupalılar sorumlu olacak. Akdeniz’deki çıkarlarına güvenlikte stratejik özerklik güvenliğini garanti edecek bağımsızlığı aşındırılır, en çok beslendiği psikolojik Ancak Avrupalılar kendi öncelik veren Fransa’yı, yeteneğine ulaşmasını gerekli ardından medya denetim iklimdir. İnsanlar siyasetle özerk yapısı, müstakil ordusu, yetenekleri ile kendi kıtalarını altına alınır. Sendikalar, ve hak aramayla bağlarını göçmenleri asıl tehdit olarak kılmaktadır. Avrupa için donanması ve nükleer caydırıcı meslek örgütleri ve kopardıkça, iktidar savunmaya da hazır değil. tanımlayan İtalya’yı, Ukrayna stratejik özerklik, ABD’ye yeteneği olması gerekir. üniversiteler etkisizleştirilir, neredeyse hiçbir dirençle Kanımca Avrupa’nın içinde cephesinden çok uzaktaki bağımlı olmadan kendi Küresel jeopolitik amaçlar yok edilir. Siyasi muhalefet karşılaşmadan yol alır. Ve bulunduğu zorlu koşulları İspanya’yı aynı jeopolitik güvenlik yapısını kurmak için ise Avrupa’nın küresel ya kriminalize edilir ya elbette bu haksız/baskıcı en iyi anlatan Fransa vizyon altında bütünleştirmek ve güçlendirmek anlamına güç mücadelesi içinde da işlevsiz bir vitrine durum ülkeyi kültürel ve Devlet Başkanı Emmanuel hiç de kolay değildir. Ayrıca gelmektedir. etkili olmasını sağlayacak dönüştürülür. Böylece ekonomik olarak zayıflatır. Macron’un, konferansta AB üyesi her ülkenin veto Yaklaşık 20 trilyon dolar yeteneklere gereksinimi iktidar, kendisini Oysa tarih bize başka bir yaptığı konuşmada kullandığı hakkının olması, dış politika gayri safi hasılası olan ve olacaktır. Örneğin Avrupa, denetleyebilecek tüm gerçeği de gösteriyor: En “Avrupa jeopolitik güç olmayı ve güvenlik ile ilgili kararların dünyanın üçüncü büyük kendi donanması ile küresel mekanizmalardan kurtulur. güçlü görünen diktatörlükler öğrenmek zorundadır.” ifadesi ise oybirliği ile alınması, ekonomisini oluşturan AB’nin, ticaretin yüzde doksanının Yıllarca süren baskı bile, örgütlü ve kararlı oldu. Avrupa’nın jeopolitik güç gayri safi hasılası sadece politikaları, itiraz kanallarını demokratik muhalefet gerçekleştiği deniz ticaret adım adım kapatır. karşısında kalıcı olamamıştır. olması için gereken vizyonun iki trilyon dolar olan ve yollarının kritik bölgelerinde Avrupa’nın jeopolitik Bu bağlamda elbette Demokratik muhalefet bu çatı altında geliştirilmesine Ukrayna savaşında bocalayan bayrak gösterebilmelidir. -Türkiye dahil- tüm bu yalnızca siyasi partilerden vizyonu yok engel oluşturmaktadır. Rusya’yı tehdit olarak Eğer AB, küresel jeopolitik rejimlerde seçimler ibaret değildir; sendikalar, Avrupa’nın jeopolitik güç Münih Güvenlik değerlendirmesi, Avrupa’nın aktör olmaya karar verirse, yapılmaya devam eder meslek odaları, kadın olabilmesi için öncelikle Konferansı’nda Macron sert güç oluşturmadan, dünyanın üretim, küresel ancak bu seçimler, gerçek hareketleri, çevre örgütleri jeopolitik akıl üretebilen, ayrıca, “Jeopolitik güç olmanın sadece ekonomik gücü ile jeopolitiğin ise yeni ağırlık bir seçenek sunmadığı ve bağımsız medya bu statükoyu değiştirebilecek Avrupa’nın DNA’sında jeopolitik aktör olamayacağını merkezini oluşturan Asya- için demokratik değildir; yapının temel unsurlarıdır. karizmatik liderlere olmadığını” da vurgulamıştır. kanıtlamaktadır Pasifik ile yakın ilişkiler içinde seçimler yalnızca baskıcı Bu unsurlar zayıflatıldığında gereksinimi vardır. İkinci İşte bu ifadesinde Macron Dünyanın üçüncü büyük olmak zorundadır. Avrupa’yı iktidarlara meşruiyet toplum sarsılır; tümü Dünya Savaşı’ndan bu yana yanılmıştır. Çünkü tarih içinde ekonomisini oluştursa da Asya-Pasifik coğrafyasına gösterisi/maskesi işlevi ortadan kaldırıldığında ise Avrupa’da bu çapta liderler Avrupa, sömürgecilik DNA’sını Avrupa günümüzde, yaşlanan görür. Ayrıca diktatörlüklerin halk bütünüyle korumasız bağlayan en ekonomik ve yetişmemiştir. AB’nin yapısı diğer bir belirgin ortak kalır. Yani buradaki temel jeopolitik güç DNA’sına nüfusu, enerji maliyeti güvenli güzergâh ise Orta özelliği de toplumu mesele, konuşabilen, ise Avrupa’yı yönlendirecek dönüştürerek zenginleşmiştir. nedeni ile rekabet gücünün Koridor’dur. Türkiye, Orta yalnızlaştırmalarıdır. yazabilen ve itiraz edebilen liderlerin öne çıkmasını Ancak artık tarih tersine azalması, teknoloji geliştirme Koridor üzerindeki eşsiz İnsanlar örgütlü yapılardan bir toplum kalmayacağıdır. engellemektedir. işlemektedir. Artık yarışında geri kalması konumu ile Avrasya kıtasında koparıldıkça korku Bugün kendimize Avrupa jeopolitik akıl sömürülenler, sömürenleri ile sorunlu bir dönemin hem doğuya ve hem de batıya bireyselleşir, çaresizleşir, sormamız gereken soru üreten liderlerden yoksun eski sömürgelerinden içindedir. Avrupa, başta önemli fırsatlar sunmaktadır... itiraz edemez duruma gelir. nettir: “Sessizliği mi Herkes yalnızca kendi başına seçeceğiz, yoksa itiraz kalır ve bu yalnızlık, iktidarın hakkını ve demokrasiyi en etkili yönetim aracına savunmaya devam mı dönüşür. Tek tek bireyler, edeceğiz?”. köprü geliri satışı ve o smanlı örneği Dr. selİm sOYDemİr bitlenmiş bulunan mukataanın bir tah- len bir tür iç borçlanma sistemidir. Ma- vil için değil, kaydıhayat koşuluyla ver- likane sisteminden farklı olarak, es- on zamanlarda boğaz köprülerinin gilendirme hakkını elde etmenin bede- hamda borçlanma daha geniş kitlelere Sve bazı otoyolların özelleştirilme- li olarak ödenmesi gereken ve “muac- (tabana) yayılıyordu. Devletin bir geliri si (işletme hakkının devri) bir kez daha cele” adı verilen peşin meblağ üzerinde (mukataanın) paylara (esham) bölüne- gündeme getirilmiştir. Medyada ifade müzayede yapılıyordu. Müzayedede en rek sabit bir gelir (faiz) sağlamak üzere edilen “köprü gelirlerinin” belirli bir va- yüksek muacceleyi ödeyen malikâneci çok sayıdaki kişiye, o kişinin ömrü süre- deyle satılacağıdır. mukataanın sahipliğini belgeleyen bir since satılıyordu. Sonraları mirasa konu Yeni bir yöntem olmayan gelirlerin sertifika alıyordu. Malikâneci öldüğün- edilme olanağı sayesinde mülkiyet, es- satışı, gelirlerin iskonto edilerek elde de malikane, tekrar müzayedeye çıkarı- ham sahibinin ailesine geçmeye başladı. edilecek bu günkü değerinin satışı (olur- lıyor ancak en yüksek muaccele teklifini Esham sahipleri istediklerinde kasrı- sa ihaleyle) şeklinde tanımlanabilir. Sa- kabul ederse oğlu tercihen malikâneci yet resmini (işlem vergisi) ödeyerek baş- tış ile Hazine’ye nakit girişi sağlanacak, olabiliyordu. Malikâneci malikanesi- kasına satabiliyorlardı. Böylece ikinci el Hazine’nin eli rahatlayacak, harcama ni satabiliyor, iltizama verebiliyordu. piyasası/borsası (Dersaadet Tahvilat Bor- kapasitesi artacak ama satışın (işletme Mukataadan elde edilecek olan top- sası, daha sonra Esham ve Tahvilat Bor- hakkının devri) vadesi boyunca bir da- lam gelirle, Hazine’ye yapılan ödemeler sası adını aldı) da doğmaya başlamıştı. ha nakit girişi sağlanamayacaktır. Tabii arasındaki fark ise malikânecinin kârını Esham yöntemiyle adıyla sonsuz va- ki işletme (vergi muafiyeti tanınmazsa) oluşturuyordu. deyle menkul kıymetleştirme yöntemini gelirinden vergi vermesi gerekecektir. Hazine, malikâne yöntemi ile geliştirmişti, gelecekteki gelirler men- 16’ncı yüzyılın ilkyarısından itibaren mukataadan uzun dönemde elde kulkıymetleştirilerek nakde çevrilmiştir. Osmanlı Devleti, mali güçlüklerle karşı- edeceği gelirleri, muaccele denilen laşmaya başlamış ve gelir yaratmak için Benzer bir uygulama: Gelir bedeli ile peşin olarak alıyordu. bazı yöntemler uygulamıştır. Bu yazımız- Mukataanın gelecekte yaratacağı ortaklığı senedi da kısa dönemli çözüm için geliştirilen, gelirler bugünden alındığı için, mukaata Eshamın bir benzeri ise 1984’ten baş- bazı “gelirlerin önden satışı” yöntemleri malikane sahibi ölünceye kadar layarak Türkiye’de uygulanmıştır. Gelir tarihsel bir süreç içinde ele alacağız. Hazine’ye başka gelir yaratamıyordu. ortaklığı senedi (GOS) olarak tanımla- Malikâne sisteminde satıştan sonra nan ve köprü, baraj, otoyol gibi gelir ya- İltizam sistemi Hazine’ye nakit girdiğinden dolayı o dö- ratan kamu yatırımlarının gelirinin (bir Düzenli vergi toplamak (tımar sis- nemki harcamalar rahatlamakta ama tür değişken faiz) bir kısmının tasarruf temi) yerine, uygulanan iltizam siste- gelecek yıllardaki Hazine ise gelirsiz kal- sahiplerine borçlanma karşılığı satılma- minde gelir kaynağı olan mukataaların maktadır. Başka bir deyişle gelecek dö- sı şeklinde yapılmıştır. Bahsi geçen özel- (maden ocağı, tuzla, dalyan, darphane, nemin gelirleri bu günden harcanmak- leştirmelerin, GOS’lardan muhtemel devlete ait araziler, bugünkü tartışma- tadır. Dolayısıyla gelecek dönemleri is- farkı ise köprü özelleştirilmesinin hal- daki köprülere ve otoyollara benzetile- tismar eden bir yapı olarak değerlendi- ka arz şeklinde değil ihaleyle bir şirkete bilir) “vergilerini toplama hakkı” belirli rilmelidir. devredilmesi olacaktır. bir meblağ karşılığında (ihaleyle) iltiza- Malikâne sistemi yaygınlaştıkça, ma veriliyordu. Zaman içinde iltizamlar, Özetle, kamunun bir varlığının gele- malikâneciler iltizama vermeye mültezimleri finanse eden gayri müslim cekteki gelirlerinin bugünden satılma- başlamışlar ve böylece kendileri de sarrafların eline geçmiştir. sı iki temel sorun yaratacaktır. Birin- birer komisyoncu haline geliyorlardı. 17. yüzyılın sonlarına doğru mukataa- ci olarak gelecek nesillerin gelirlerinin İhaleyi alanlar başka birine devr ederek lar belirli peşinatlar karşılığında ailelerin ipotek altına alınmasıdır ki bu o nesille- elinde, mülkiyeti devlette kalacak şekilde aradaki farktan gelir (bir tür rant) elde rin istismar edilmesini getirecektir. İkin- onlarca yıl kalmaya başlamıştır. Toprak ka- ediyorlardı. ci sorun ise mali sorunların çözümü pal- yıpları nedeniyle Osmanlı’nın elinden çıkan yatif tedbirlerle değil tasarruf ve daha esham (pay) sistemi bölgelerdeki mukataalar yüzünden sistem önceden alınmayan veya vergilendiril- yeniden düzenlenmiş ve 1695’de malikâne Osmanlı-Rus savaşının maliyetlerini meyen kazançların vergilendirilmesiyle sistemine geçilmiştir. ve tazminatlarını karşılamada malikane vergi alınmasıyla sağlanabileceğinden sistemi yetersiz kalınca 1775 yılında “es- uzaklaşılması, sorunların geleceğe Geleceğin geliri bugünden ham” sistemine geçilmiş ve kâr hacmi aktarılmasıdır. harcanıyor büyük olan mukataalar(gelirler) esha- kaynak: ma (paylara) bağlanmıştır. Malikâne sisteminde, mukataanın yıl- Selim Soydemir, Borç Yiğidin Kamçısı mıdır? Esham sistemi, 1860’lı yıllara kadar lık vergi miktarı Hazine tarafından tes- Osmanlı Devleti’nin Borçlanması ve Borçlan- özünü değiştirmeden devam eden ge- pit edilmekte ve yıllık vergi miktarı sa- ma Araçları. Ekonomi-tek, 8(3), 19-41, (2019).