Catalog

16 ŞUBAT 2026 PAZARTESİ 6 SÖYLEŞİ Prof. Dr. Kılıç, çeteleşmede krize, zorbalıkta korkuya, cezada travmaya dikkat çekti: Ekonomi toplumu böldü, Geleceği, insanları, savaşları, gezegeni ‘teknoloji oligarkları’ ayrışma şiddeti artırdı mı biçimleyecek? ligark siyasette oldukça yerleşmiş ugün gelir seviyesine göre okullar, insan- ileler çocuklarına “Kendini ezdirme” ocuk ıslahevinde ıslah değil travmati- bir kavramdır. Bu dizinin ilki olan Odünkü yazımda, teknoloji multi Ç Bların yaşadıkları çevreler ayrıştı. Top- Ayerine “Arkadaşını koru, başkası ezi- ze oluyor, suç işleme oranları artıyor. milyarderlerin “demokratik bir katılım veya lum ekonomik duruma göre bölündü. Bu ay- lirken göz yumma, sessiz kalma” demeli. Birbirlerinden yöntem öğreniyorlar. Ken- denetim olmaksızın insanlığın geleceğini şekillendirdiği”ne işaret etmiştik. rışma da şiddeti artırdı. Ekonomik kriz ya da Akran zorbalığının sonunu ancak çocukla- dilerini korumak için daha da sertleşiyor- “Teknoloji oligarkları” artık pek çok eleştirel savaş ortamında şiddet eşiği düşüyor. Şidde- rın birbirlerini koruması getirir. Diğer ço- lar. Çocuk ceza sisteminin içine girdiğin- yazıya yerleşmiş durumda. Peki bu ne demek: “Oligark, ulusal siyaseti etkilemek için gerekli te yönelik davranışlar daha kabul görüyor. cuklar ses çıkarmazsa zorbalar güçlenir. de tekrar suç işleme ihtimali çok yüksek. kaynakları kontrol eden genellikle işadamına deniyor. Gerekli kaynaklar, muazzam servetler ve ekonomide etkin şirketlerin kontrolüdür. Prof. Dr. EminE Zinnur Kılıç Bunların sayısı tek değil çoktur. Sovyetler Birliği yıkılınca (ve Ukrayna’da) ülkedeki devlet Hacettepe Üniversitesi Tıp şirketlerini, kurumlarını ve piyasaları hızla ele P Fakültesi’nden mezun oldu. Londra geçiren milyarderler türedi. Bunlar siyasetin tepesini ve politikalarını da belirlemeye başladı, Üniversitesi Psikiyatri Enstitüsü’nde büyük bir etki temerküzü oluştu.” çocuk ve ergen psikiyatrisi diplo- rof. Dr. Emine Zinnur Kılıç 0 Bu oligarklar siyasetin tepesinden destek ma kursunu tamamladı. 1994’te do- aldıkları gibi (ABD, siyaset de bunları Cumhuriyet’in sorularını yanıtladı. çent oldu. Harvard School of Public gerektiğinde otoriter yöntemlerle kendi P n Ailenin ekonomik durumu ço- Health’de biyoistatistik ve sosyal epi- R kumandası altına alabiliyor, dahası malına demiyoloji derslerini ve klinik araştır- cukları nasıl etkiliyor, düşük gelirli ai- mülküne çökebiliyor -Putin-). (*) ma yöntemleri kursunu tamamladı. lelerin çocuklarının suç işleme ihtimali ABD’de dün saydığımız teknoloji oligarklarını T Ankara Tıp Fakültesi Çocuk Ergen Psi- Trump destekliyor. İktidara geldiğinde tüm bu ile gelir düzeyi yüksek olan ailelerin ço- kiyatrisi Anabilim Dalı’nda profesör oligarklar Trump törenlerinde boy gösterdi. cuklarınınki aynı mı? oldu. Ankara Üniversitesi Tıp Fakül- R Şiddete neden olan faktörlere üç ayrı dü- tesi Çocuk Psikiyatrisi Anabilim Da- Toplumsal deprem lı Başkanlığı ile Yeditepe Üniversite- Bernie Sanders dün bahsettiğim zeyde bakmak gerekir. Birincisi bireysel si Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Psiki- yazısında, yapay zekâ ve robotik E yani çocuğa ilişkin faktörlerdir. İkincisi ai- teknolojilerinin ekonomi ve çalışanların yatrisi Anabilim Dalı Başkanlığı yaptı. Vedat leye ilişkin risk faktörleri. Bunların da ba- yaşamları üzerinde olabilecek etkiler üzerinde 2013’ten beri serbest hekimlik yapıyor. a RIK şında ailenin sosyoekonomik durumu ge- hazırladıkları rapordan aktarıyor: Yapay zekâ, otomasyon ve robotik teknolojileri gelecek liyor. Toplumun yoksul kesimlerinde şid- on yılda Amerika’da yaklaşık 100 milyon işi det çok daha yaygın görülüyor. Araştırma- ortadan kaldırabilecek, bunların arasında lar, anne babanın ama özellikle de anne- kayıtlı hemşirelerin yüzde 40’ı, kamyon nin düşük eğitim düzeyi, kalabalık aileler- Gençler olgunlaşamıyor şoförlerinin yüzde 47’si, muhasebecilerin yüzde 64’ü, öğretmen yardımcılarının yüzde de yaşama ve çocuk sayısının beşten faz- 65’i ve fast-food çalışanlarının yüzde 89’u gibi n Bu zorbalık ortamını ne kendinden küçüğü eziyorsa çocuklara daha ağır cezalar la olması, ailede suç işlemiş kişilerin bu- birçok meslek var. dağıtır? ayıplanırdı, müdahale eden olurdu. verilmesi değil. lunması, aile içi şiddetin olması ve şidde- Bu oligarklar arasında olan Elon Musk diyor Burada çocuklara öğretilmesi Ama şimdi kimse karışmıyor. n Ceza caydırıcı olmuyor mu? tin normal görülmesi gibi faktörlerin genç- ki: “Yapay zekâ ve robotlar tüm işleri ortadan gereken şey, iyilerin de en az n 18 yaş altı çocuklara verilen Ceza caydırıcı olmuyor. Tam kaldıracak. Çalışmak isteğe bağlı olacak.” lerde şiddete yönelik davranışları artırdığı- kötüler kadar cesur olmaları cezalar çok tartışılıyor. Örneğin tersine suç işleme ihtimalini Bill Gates, insanlar “çoğu şey için gerekli nı gösteriyor. gerektiğidir. ABD’de bazı eyaletlerde çocuklar olmayacak”. Anthropic CEO’su Dario Amodei, artırıyor. Suçu engelleyecek yapay zekâ beyaz yakalı işlerin yarısının yetişkin mahkemelerine transfer yöntem, toplumsal çapta koruyucu ‘Gelir adaletsizliği etkiliyor’ kaybına yol açabilecek. ‘Sessizlik güçlendirir’ edilip yetişkin olarak yargılanıyor. önlemler alınması. Ekonominin Ortaya derin toplumsal sorunlar çıkacağı Üçüncü sırada toplumsal faktörler var. n Çocuklar akranlarına zorbalık İsveç, çetelerin çocukları kötü olması, onur kültürü, kesin. Kitlesel işsizliklerle devletlerin başa Bir ülkede en düşük gelir düzeyindekiler yapıp bir de bunu sosyal medyada kullanmasının önüne geçmek için çeteleşme silaha, kesici alete çıkması zor. Yaşamaları için gerekli her şey ile en yüksek gelir düzeyindekiler arasın- yayınlıyorlar, nedir buradaki cezai ehliyet yaşını 15’ten 13’e nasıl karşılanacak? Zenginlerin, oligarkların kolay ulaşım ve eğitim sisteminin daki gelir dağılımı farkı ne kadar yüksek- servetlerinin paylaşımları gündeme gelebilecek motivasyon? düşürmeyi planlıyor. Türkiye’de ne dışında kalmaları şiddet ihtimalini (mi)? Kesinlikle yeni bir düzen dayatması ile se gençlik şiddeti de o kadar artıyor. Yani Akranlarına göz dağı veriyorlar, gibi önlemler alınabilir? artırıyor. Okulları beğenmiyoruz karşı karşıya gelebilecek toplumlar. “Belalıyım, benden korkun” diyor İngiltere’de ilk suçta çocuklar gençlikte görülen şiddet gelir dağılımında- ama çocuklar eğitim sisteminin ve evet o zaman da korkuyorlar hukuk sisteminin içine sokulmuyor. ki adaletsizlikten etkileniyor. Demokrasi sorunu içinde ne kadar uzun kalırlarsa o gerçekten. Halbuki korkmamaları İlk suçtan sonra takibe alınıyor, Sanders’in soruları var: Yapay zekâ ve robotik n Ailenin ekonomik düzeyinin yanı sı- kadar iyi. Sistemin dışına çıktıkları lazım. Çocuklar birbirlerini tekrarlanmazsa sabıkası olmuyor. daha özgür bir toplum olmamıza yardımcı olacak zaman suç işleme oranları artıyor, ra ülke ekonomisinin durumu da önem- mı yoksa teknolojiyi kontrol eden oligarklara korumayı öğrenmeli. Aileler Ben ıslahevindeki gençlerle de çetelerin, tarikatların eline li yani... daha da fazla güç mü verecek? Yapay zekâ, çocuklarına “Kendini ezdirme” çalışma yapmıştım. Çocuklar için düşüyorlar. Eskiden zenginin çocuğu da fakirin ço- özel hayatımıza ve sivil özgürlüklerimize büyük ıslahevinde kalmak bile başlı başına yerine “Arkadaşını koru, başkası bir müdahale getirecek mi? cuğu da aynı okula gider, aynı mahallede ezilirken göz yumma, sessiz kalma” travmatik bir deneyim. Yaşanan ‘Krizde ergenlik uzuyor’ Dünyanın en zengin ikinci kişisi Larry oynardı. Bir arada bulunurlardı. Ama bu- demeli. Akran zorbalığının sonunu travmaların sonrasında suç işleme Ellison geleceği tarif ediyor bu konuda: n Peki ergenlik dönemi geçmişe gün gelir seviyesine göre okullar, insan- ancak çocukların birbirlerini oranları azalmıyor, artıyor. Yapay zekâ destekli bir gözetim devletinde göre uzadı mı? ların yaşadıkları çevreler ayrıştı. Toplum “vatandaşların en iyi davranışlarını koruması getirir. Bireysellik bu n Islahevine giren çocuk ıslah Evet, ergenlik uzadı. Son sergileyeceklerini, çünkü olup biten her şeyi ekonomik duruma göre bölündü, insanlar kadar öne çıkarsa, “Her koyun kendi olmuyor mu? çalışmalara göre beyin gelişiminin sürekli kaydedip raporlayacağımızı” söyledi. bulundukları çevrelere kapandı. Bu ayrış- bacağından asılır” diye bakılırsa Çocuk ıslahevinde ıslah tamamlanmasının 25 yaşı Her telefon görüşmesi, her e-posta ve mesaj, zorbalık bitmez. Diğer çocuklar olmuyor, çocuk ma da şiddeti artırdı. Çünkü “biz ve onlar” internetteki her araştırma, şirketlere ve tabii ki bulduğu söyleniyor. zorbayı destekler ya da korkudan ıslahevinde travmatize şeklinde bir algı insanları birbirine yaban- devlete yapay zekâ sahiplerinin erişimine açık Ergenlerin kendi Suçu ses çıkarmazsa zorbalar güçlenir. oluyor. Yani risk olacak. cılaştırır ve şiddetin ortaya çıkmasını ko- başlarınayken daha faktörlerine bir yenisi engelleyecek laylaştırır. Ekonomik kriz ya da savaş or- mantıklı, akıllı İnsanın yeni tarifi ‘Öğretmenler de korkuyor’ ekleniyor. Ayrıca tamında toplumlarda şiddet eşiğinin düş- konuşsalar ya da Sanders insana inerek soruyor: Kim yöntem, birbirlerinden yöntem n Çocukların akranlarına olduğumuz ve duygusal ve entelektüel tüğü biliniyor. Böyle dönemlerde toplumda davransalar bile öğreniyorlar. Ondan yaptıkları zorbalıkların yanı toplumsal olarak nasıl geliştiğimiz, diğer insanlarla olan arkadaş gruplarının şiddete yönelik davranışlar daha kabul gö- sıra öğretmenlere de zorbalık sonra kendilerini ilişkilerimize büyük ölçüde bağlıdır. Ancak içinde kendilerini rüyor, destekleniyor ya da hoşgörülüyor. çapta koruyucu yapay zekâ bunu değiştiriyor. Common yaptığını görüyoruz. Öğretmenler korumak için daha göstermek uğruna farklı Sense Media’nın yakın zamanda yaptığı bir çocuklar üzerinde ne kadar da sertleşiyorlar. Eğer önlemler ‘Gelecek yok’ duygusu bir mantık yürütüp daha ankete göre, ABD’li gençlerin yüzde 72’si etkili, öğretmenler çocuklardan çocuk bir de taciz, yapay zekâyı arkadaşlık için kullandığını ve çok risk alan, tehlikeli Gençlerde görülen şiddetin bir baş- alınması korkuyor mu? şiddet gibi durumlarla yarısından fazlasının bunu düzenli olarak şeyler yapan insanlara ka önemli etmeni “Gelecek yok” duygu- Özellikle özel okullarda karşılaşırsa şiddete yaptığını söylüyor. dönüşebildiğini biliyoruz. su. Gençler “Ben hiçbir şekilde bu toplum- öğretmenler çok sıkışmış durumda. yönelik davranışlar daha Milyonlarca insan duygusal desteği bir n Bu eskiden de böyle değil makineden aradığında ne olur? En önemli da kendimi önemli ve değerli bir birey ola- Bir yandan okul idaresi bir yandan fazla olmaya başlıyor. Bir çocuk miydi? ilişkilerimiz diğer insanlarla olmadığında, da veli baskısının arasında bir şekilde ceza sisteminin içine rak göremeyeceğim” diye düşünüyor. Bu du- bunun insanlığımız üzerindeki uzun vadeli Ergenliğin bitişi toplumun kişiyi kalıyorlar. Öğretmenden beklenti girdiğinde çıktıktan sonra tekrar rumda özellikle de eğitim yaşamında başarı- etkisi ne olur? “erişkin rollerine uygun” kabul suç işleme ihtimali çok yüksek. çok yüksek. Ama öğretmenlerin sız olan ve ailenin maddi durumu iyi olma- Yapay zekânın çevremiz üzerindeki etmesi ile oluyor. Daha çok sosyal bekleneni karşılayabilecek otoritesi etkisi nedir? Yapay zekâ veri merkezleri yan çocuklar ancak yasadışı yollarla kendi- bir kavram. Bir araştırmaya göre ‘Ceza caydırıcı değil’ yok. Öğretmenler de korkuyorlar muazzam miktarda elektrik ve su gerektiriyor. lerini değerli hissedecek bir konuma gelebi- ekonomik kriz dönemlerinde ABD’de birçok topluluk dünyanın en büyük ve bir açıdan da haklılar çünkü n Cana kast olan, ölümlü leceklerini düşünüyorlar. Bu da mafya tarzı ergenlik uzuyor. Savaş dönemlerinde şirketlerinden bazılarının inşa ettiği veri velilerin şikâyetleri karşısında iş sonuçlanan suçlarda ABD’de yapılara kolayca çekilebilmelerini sağlıyor. merkezlerine karşı mücadele veriliyor. (Bizde ise kısalıyor. Savaş olduğunda güvenceleri yok. olduğu gibi çocukların ormanların kesilmesine ve doğanın tahribine n “Casperlar” olarak bilinen silahlı suç “Büyüdün askere git” deniyor. n Peki zorbalık çocuğun yargılanması yetişkinler gibi karşı mücadele gibi.) örgütünün iddianamesinde, 18 yaşından Ama ekonomik kriz ve işsizlik ailesinin gelir ve eğitim düzeyiyle olmalı mı? küçük 68 çocuk yer aldı. Çocuklar ken- dönemlerinde toplum içinde bir Robotlar savaşı ne kadar ilgili? Hayır, çocuk bir yetişkin gibi yer sahibi olmak zorlaşıyor. İş Yapay zekâ ve robotik, dış politika ve dini kabul ettirmek hatta saygı görmek Akran zorbalığında, ailelerinin yargılanmamalı. Yine de çocuk savaşları nasıl etkileyecek? bulamıyorlar, olgunlaşmıyorlar. için mi çetelere katılıyor? gelir düzeyinin bir etkisi yok. Zengin korunmalı. Ama zaten önemli Milyonlarca robot asker, insan askerlerin Sadece Türkiye’de değil tüm dünyada çocuğu da zorba olabiliyor. Çünkü olan yargılama değil. Çünkü Çocuklar kendilerini güvende hissetme- yerini alırsa gelecek nasıl görünecek? ergenlik uzadı. Bunun nedeni de kendilerini akranlarına bu şekilde ıslahevinin cezaevinden farkı yok. dikleri, dünyayı güvenilmez algıladıkla- Liderler, can kaybı endişesi duymadıkları ekonomik koşulların kötülüğü ve kabul ettirmeye çalışıyorlar. Çocuklarını kaybeden ailelerin takdirde savaşa girme veya askeri müdahale rı ortamlarda çetelere giriyorlar. Çete üye- yaygın işsizlik. Bu yüzden gençlere tehdidinde bulunma olasılıkları daha n Geçmişte de çocuklar arasında öfkesini çok iyi anlıyorum, çok da si olmayı önemli bir kişi haline gelmenin yüksek olacak mı? Robotlar arasında bir bir türlü erişkin olma ehliyeti bu denli zorbalık var mıydı, sosyal hak veriyorum. Deniyor ya “Bizim yöntemi olarak görüyorlar. O çetenin için- silahlanma yarışı yaşanacak mı? Bu durum verilemiyor. “Hayır, sen daha tam medya mı şiddeti daha görünür çocuğumuzun başına gelen başka de kendini korunmuş ve güçlü hissediyor. dünya genelindeki dış politikaları nasıl olmadın, işsizlik var, üniversiteyi kıldı? çocukların başına gelmesin”. Ama şekillendirecek? n Silah taşıma ve uyuşturucu kulla- Eskiden şiddet olumsuz başka çocukların başına gelmesini okumalısın, üstüne yüksek lisans, Yapay zekâ, insanlığın gezegeni kontrol nım yaşı düştü, torbacı denen kişiler karşılanırdı, tepki görürdü. Biri engelleyecek olan yöntem, o doktora yapmalısın” deniyor. etme yeteneği için varoluşsal bir tehdit mi? okul çevrelerinde yuvalanıyor ve akran Bazılarımız, 1968 yapımı o muhteşem bilim zorbalığına her geçen gün daha çok ta- kurgu filmi “2001: Bir Uzay Macerası”ndaki, uzay gemisini kontrol eden süper zeki nık alıyoruz. Ailelerin içi çocuklar okul- bilgisayar HAL’in insan efendilerine isyan ettiği dayken belki biraz daha rahat ama okul- Yumruklaşan yetişkinler örnek olamaz sahneyi hatırlıyor. lar ne kadar güvenli? Yapay zekânın “babası” kabul edilen Nobel n Gençlik şiddetinin nasıl kendi öfkesini kontrol etme kendilerini düzgün bir şekilde Okulların da çocukları yeterince koruyabil- ödüllü Dr. Geoffrey Hinton: “Yakın zamanda önleneceğini konuşurken adım becerisine sahip ifade edemiyor konuşarak yapay zekânın insanlardan daha zeki hale diğini söyleyemeyiz. Okullarda zorbalık da atacak en yetkili mercilerden değil, problemlerini sorunları çözemiyorlar, tartışmayı gelmesi sadece bir zaman meselesi.” sık görülüyor. Zorbalıkta illa da fiziksel şid- olan TBMM’de yumruklaşmalara konuşarak değil bilmiyorlarsa çocukların, Sanders: Bu, insanların gezegeni kontrol det olması şart değil. Okullardaki zorbalık- etme yeteneğini kaybetme olasılığını mı tanık oluyoruz. Milletvekilleri yumruklarıyla gençlerin bunu başarmasını nasıl gündeme getiriyor? ta psikolojik şiddet: tehdit, dalga geçme, de- dahi kaba kuvvete başvururken çözmeye çalışacak bekleyebiliriz. Toplumda gençler Devam edeceğim, başka kaynaklarla... dikodu yapma, dışlama gibi davranışlar daha gençlerin bunu normal kadar iletişim için doğru rol modellerini ne HHH ön planda görülür. Zorba konumundaki ço- görmemesi nasıl sağlanacak, bu becerileri yetersiz kadar önemli olduğundan söz (*) Türkiye’de oligarklar var mı! Bence görüntüler nasıl örnek oluyor? kişiler. Bu seçilmiş ediyoruz ama Meclis’te böyle cuklar tekrarlayan biçimde güçsüz gördük- var, bunları iktidar yarattı, madenlere de el Gerçekten de bu soruya yanıt insanlar kendi bir tablo ile karşılaşıyoruz. atan az sayıda büyük inşaat şirketleri bu leri kişinin üzerine giderler. Ama zorbalık kapsamda sayılabilir. İktidar, mensuplarının vermek çok zor, bizi temsil eylemlerini Toplumda şiddet eşiğinin tek bir kişiyle olmaz. Çevresinde onu kışkır- zenginleşmesini, seçmenin oylarını etkilemesini etmesi gereken, çoluk çocuğa kontrol düşmüş olması tam da tanlar, onay verenler, görmezden gelenler ve -siyasetin finansmanı- bu sayede sağlanıyor. Prof. Dr. Emine Zinnur Kılıç örnek olması gereken kişiler edemiyorlar, böyle bir şey. korktukları için ses çıkaramayanlar vardır.