05 Mayıs 2024 Pazar English Abone Ol Giriş Yap

Katalog

MERHABA Edebiyat ve eleştiri Edebiyat eleştirisiz düşünülebilir mi? Bu başlık eskiden yazın dergileri için vazgeçilmezdi. Bugünse eleştirisiz bir edebiyatla karşı karşıyayız neredeyse. Bunun yıkımını da başta yazın ve okuryazar çekiyor. Y azar yapıtıyla bir yaratı haritası bırakır okura, çekilir. “Yazar” diye biri yoktur artık ortada. Okur, elindeki haritadan kalkarak oyunsu hazla gömü arama sürecine girer. Eleştiri, bu yanıyla yapıta dönük eşeleme anlamında farklı gedik, eşik, geçenek, kanal, dehliz, mağara vb. benzeri sonsuz arayışlar logaritması bağlamında alınabilir pekâlâ. Ne ki edebiyatın içinden “yazınsal eleştiri”ye emek veren kalemler, geçen yıllarla kıyıya çekildi hep. Eleştiri, görece “akademik yazın (edebiyat) eleştirisi” saflarında kaldı. “Yazınsal (edebi) eleştiri”ye ne oldu peki? Bunları Selim İleri’nin o müthiş kitabını okurken düşündüm hep. SELİM İLERİ’YLE ELEŞTİRİ DORUĞU Selim İleri, kurmacanın sınırlarını genişleten, kullandığı belge verilerini başarıyla kurmaca gerecine dönüştürüp alanında örnek gösterilebilecek bir “yazınsal eleştiri” doruğu kazandırıyor yazınımıza: Yaşadınız Öldünüz, Bir Anlamı Olmalı Bunun (Everest, 2020). Bu yapıtla tek bir roman yazıyor değil o. Bana göre birkaç roman sarmal halde boy gösteriyor yapıtta. Önde kült biçimde, Ahmet Hamdi Tanpınar’a dayalı anlatı gövdesi ağır kıvamlı, ancak olağanüstü derinlikte roman kurgusuyla akıyor, tamam. Ama anlatılan, Tanpınar olan Ahmet Hamdi değil de Selim’in etlendirip canlandırdığı, ruh üflediği, sonuçta yarattığı bir Ahmet Hamdi karakteri. Nasıl mı? “Kendi”sini takip eden, zaman zaman onun içine girip “o” olan, ama zaman zaman da dışına çıkıp “kendi”nin yarattığı roman kişisi olarak hınzırca “o”na bakan bir roman karakteri. Adeta Matruşka bebek benzeri birbirinden çıkan halkalar halinde Ahmet Hamdiler diyebiliriz onun için. Bu kadar da değil. Ahmet Hamdi, üzerinde yaşadığı dönemin topografyası içinde toplumsalkültürel dokunun öznel eleştirisine dönük nirengi oluştururken yanı sıra onun kendi öyküroman kişilerinden kalkarak ayrı bir halkada psikolojik varlık olarak çatıştığı ya da uyuştuğu değerler dizgesiyle de bağlam kuruyor Selim. Öte yandan bunlara, Selim İleri konumuyla Ahmet Hamdi’yi ilk kez duyup sonradan sonraya tanıdığı, okumaları eşliğinde anlatı evrenini, kişilerini yeni baştan yerine oturtup bizi buluşturduğu bir Tanpınar portresi ekliyor. Böylece içtenlikli bir Selim İleri karakteri çıkarmayı da ihmal etmiyor. Bütün zamanlarında sanatın kendisini anlatı sorunsalı, sanatçıyı anlatı karakteri olarak az işlemedi Selim, ancak son on yıldır verimlediği yapıtlarda buna çok daha derin, köklü biçimde yanaşıyor görebildiğimce. Bu çerçevede Yaşadınız Öldünüz, Bir Anlamı Olmalı Bunun, “kendilik kültürü”nü de içine alıp yazınsal eleştiri örneği roman anlamında doruk yapıta dönüşüyor. Keşke herkes okuyabilse. Ama her yazar ne yapıp edip mutlaka okumalı romanı. FOUCAULT’DAN KALAN; ELEŞTİRİDE “KENDİLİK” Michel Foucault’nun 197883’te verdiği iki konferans, başlıklarıyla kitap olarak önümüzde: Eleştiri Nedir? Kendilik Kültürü (Çev.: Murat Erşen, Ayrıntı, 2020). Michel’in yaklaşımıyla yapıta, Kant’ın “Aydınlanma Nedir?” sorusuyla giriyoruz. “Eleştiride erdeme benzer bir şey vardır” diyor yazar. Zaten “eleştiri iradi köle olmama sanatı”dır. O halde eleştirinin, “esas itibarıyla işlevi, tek kelimeyle hakikatin politikası diye adlandırılabilecek şeyin oyunu içinde tabiyetten kurtulmadır.” Çünkü “eleştiri kendinden başka bir şeyle ilişki içinde var olur ancak. Bilmeyeceği ve olmayacağı bir gelecek ya da hakikat için bir araç, bir vasıtadır, polislik yapmak istediği ama yasa yapma kudretinin olmadığı bir alanda gözetmenliktir. Tüm bunlar, felsefeyi, bilimi, siyaseti, ahlakı, hukuku, edebiyatı vs. pozitif olarak oluşturulan şeye altgüdümlü bir işlev yapar.” (34, 39) Foucault’nun diliyle, “hakikati düşünce yoluyla arayan, yükümlülükleri, yasaları, zorlamaları düşünce yoluyla kabul ya da reddeden ve kendi kendimizle ve başkalarıyla düşünce yoluyla ilişkilenen varlıklar” bağlamında, “kendi kendisiyle meşgul olmak” anlamında, “kendimizi dert etmemiz / kendimiz için kaygılanmamız” da önümüze gelecektir. (79, 80) “Kendilik kaygısı”, ayrıca “eleştirel bir işlev”e, “bir de mücadele işlevine sahiptir.” Michel, “yazı yoluyla kendiyle kurulan ilişki” üzerinde de duruyor böylece. (87, 90) Selim’i, Michel’le okumak doğrusu alabildiğine sarıyor insanı. DEVECİOĞLU’NDAN “ARKASI MUTLAKA GELİR” Ayşegül Devecioğlu, Arkası Mutlaka Gelir (Metis, 2020) adlı öykü kitabında, öykülerindeki yazarları da araya katıp bu sanatın gerekirliklerine halel getirmeden eleştirmen tutumu sergiliyor. Söz gelimi “Görme Biçimleri” adlı öyküsü, çok bilinen, okunup sevilen bir John Berger metnine dayanıyor, üstelik aynı başlıkla. Öyküyü, alıntı da paylaşıp yapılandırıyor zaten yazar. Yalnız bu öykü değil bütün öyküler yazar tarafından “öyküsel eleştiri” ya da “eleştirel öykü” bağlamında kuruluyor. Ama Ayşegül’ün, öyküyü, söz konusu eleştiriyi ortaya koymak amacıyla ürettiğini düşünmek zor, çünkü gereksinirlikleri karşılanmış halde geliyor metin. Ama biz bunları öykü olarak okuyoruz, yazar öyküden kalkarak üretilmesi gereken eleştiriyi bize doğurtuyor. Hüner de böyle çıkıyor ortaya: Önce “kendi”nin eleştirisini yapmak, sonrasında yazından kalkarak eleştiri ortaya koyabilmek bunu okurla paylaşmak. www.sadikaslankara.com, her perşembe öyküroman, tiyatro, belgesel alanlarında güncellenerek sürüyor. KITAP l İmtiyaz Sahibi: Cumhuriyet Vakfı adına: Alev Coşkun l Genel Yayın Yönetmeni: Aykut Küçükkaya l Editör: Gamze Akdemir l Tasarım: Bahadır Aktaş l Sorumlu Müdür: Olcay Büyüktaş Akça l Yayımlayan: Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık A.Ş. l İdare Merkezi: Prof. Nurettin Mazhar Öktel Sok. No: 2, 34381 Şişli İstanbul l Tel: 0 (212) 343 72 74 (20 hat) Faks: 0 (212) 343 72 64 l Cumhuriyet Reklam: Reklam Genel Müdürü: Ayla Atamer l Tel: 0 (212) 343 72 74 l Baskı: İleri Basım Mat. Amb. Reklam Tanıtım Yay. ve Teknik Hiz. Tic. Aş., Yenibosna Mah. 29 Ekim Cad. No: 11A/41 Bahçelievler İSTANBUL. l Yerel süreli yayın l Cumhuriyet gazetesinin ücretsiz ekidir. B u sayımızın kapağında, büyük usta Turhan Selçuk yer alıyor. Desen Yayınları’nca ustanın kendi zamanının çok ötesindeki çizgilerine farklı bir bakış olanağı sunmak amacıyla tasarlanan, üç ciltlik bir Turhan Selçuk Seçkisi yayımlanıyor. Seçkinin ilk kitabı Siyasetin Göbeği yayımlandı. Seçkinin diğer kitapları, Manzarai Umumiye ve İnsan Denen Garip Hayvan olacak. Siyasetin Göbeği, ustanın 19501995 yılları arasında yayımlanmış ve büyük yankı uyandırmış 80 karikatürünü bir araya getiriyor. Turhan Selçuk’un, sistemin genel bir portresini yansıtmak üzere koltuk sevdalısı siyasetçilere yer verdiği Siyasetin Göbeği, yoksulluğun, adaletsizliğin ve yozlaşmanın hüküm sürdüğü, gerçeklerin çarpıtıldığı bir siyasal düzeni odağına alıyor. İkiyüzlülüğün, açgözlülüğün ve çürümenin siyaseti nasıl ele geçirdiğini incelikle gözler önüne seriyor. Sanat yaşamı boyunca karikatürün ne olduğu ve ne olması gerektiği üstüne kafa yoran Selçuk, toplumsal öngörü yeteneği ve zamanının ötesindeki yapıtlarıyla şaşırtmayı sürdürüyor. Usta gazeteci ve yazarlar Şükran Soner ve Zeynep Oral’ın yazıları... Üçüncü sayfamızda M. Sadık Aslankara, “Edebiyat ve eleştiri” başlıklı yazısıyla yer alıyor. Derya Soğuk, Alberto Manguel ile Kütüphanemi Toplarken kitabını konuşuyor. Nurbanu Kablan, Virginia Woolf’un şah yapıtı Deniz Feneri’ni inceliyor. Feridun Andaç, Çehov’u merceğe alıyor. Erol Toygun, Enis Batur’la Karanlık Oda Şarkıları kitabı üzerine söyleşiyor. Gamze Akdemir, Cengiz Taşçı ile İnsanlığın Sonu mu? kitabını konuşuyor. Levent Cantek, Yekta Kopan ve Levent Gönenç’in Sarmaşık’ını inceliyor. Y. Bekir Yurdakul, Ülker Kurtcan’ın İşaretlerin Peşinde’sini değerlendiriyor. Emek Yurdakul, dört yeni çocuk kitabını tanıtıyor. Mustafa Başaran, Bulmaca köşemizde bir düşün trafiğine daha davet ediyor. Vitrindekiler okuma listenize yetkin bir rehber sunmayı sürdürüyor. İyi okumalar... Editörden... [email protected] twitter: www.twitter.com/CumKitap
Abone Ol Giriş Yap
Anasayfa Abonelik Paketleri Yayınlar Yardım İletişim English
x
Aşağıdaki yayınlardan bul
Tümünü seç
|
Tümünü temizle
Aşağıdaki tarih aralığında yayınlanmış makaleleri bul
Aşağıdaki yöntemler yoluyla kelimeleri içeren makaleleri bul
ve ve
ve ve
Temizle