Katalog

5 TEMMUZ 2026 4 Dışlayıcı mimarlık üzerine notlar ÖZLEM YALIM Zihnin içindeki yankı odası nsan zihni bazen bir sorunu çözmek için düşünür, bazen YAŞAM de düşüncenin kendisi soruna GÜNLÜĞÜ dönüşür. Herkesin başına İgelmiştir. Gece yatağa uzandığınızda gün içinde söylenen bir cümle tekrar tekrar önünüze gelir. Bu yıllar önce yapılmış bir hata da olabilir yarın yapılacak bir toplantı da. Bir süre sonra zihniniz artık geleceği planlamıyor veya geçmişi anlamaya çalışmaz duruma düşer. ÖMÜR Artık aynı düşüncelerin içinde dönüp TANYEL duran bir hamster çarkına binmiştir. ünümüzde epey tartışmaya bakabiliriz. Tabii bu durumda dışlanan toplanma noktalarında banklar Psikolojide buna “ruminasyon” adı açık mesleki pratiklerden “kötü niyetli” insanlardır. zaman zaman kaldırılıyor ve yerine veriliyor. Kelimenin kökeni oldukça biri olsa da mimarlık metal bariyer veya saksı diziliyor, ilginçtir. Latince ruminare, yani “geviş getirmek” fiilinden ‘AMAÇ DIŞI’ KULLANIMA ENGEL dünyanın en köklü bu uygulama sırf evsizleri değil gelir. Bir ineğin sindirmek için yiyeceğini tekrar ağzına Parklara konan dev saksılar ve diğer Gprofesyonel alanlarından. yine toplanmayı, beklemeyi, gösteri getirip yeniden çiğnemesi gibi insan zihni de bazı düşünceleri unsurlar buralarda çadır kurulacak veya Onu insan, mekân, zaman, doğa, kültür yapılmasını da hedef alan daha geniş bir durmadan yoğurur. Ancak beden için faydalı olan bu süreç insanların gruplar hlinde toplanmasını ve teknoloji arasındaki ilişkiyi kuran kontrol mantığının parçası. zihin için çoğu zaman yorucudur. Çünkü düşünce aynı yerde sağlayacak her düz yüzeyi ve geniş barınma, anlam üretme ve bir tür yaşamı Taksim Meydanı’nın yıllar içinde dönüp dururken yeni bir anlam üretmez, yalnızca eski korkuları aralığı ortadan kaldırır, özellikle otokrat örgütleme pratiği olarak tanımlarız. geçirdiği “yeniden düzenlemeler” ve pişmanlıkları yeniden canlandırır. Belki de bu nedenle rejimlerde kent meydanları pek de Ancak bugün size mimarinin en sessiz de benzer bir okumaya açık: Oturma ruminasyon modern psikolojinin en şiirsel ama en rahatsız edici sevilmez. ve en acımasız dilinden söz edeceğim: birimlerinin azalması, meydanı kavramlarındandır. Bazı yapıların peyzaj tasarımlarında Dışlayıcı mimarlık! (hostile architecture) geçiş alanına indirgeyip toplanmayı otomatik olarak çalışan sprinklerler Dışlayıcı mimariyi, kamusal alanı ZİHNİN KENDİNİ YIPRATMASI güçleştiren bir tasarım kararı olarak (yağmurlama başlığı), gölgelikte belirli canlıların ve davranışların İnsanlık bu durumu elbette yeni keşfetmedi. Roma da görülebilir. Gerçi burasının baştan uyuyanları ıslatmak için programlanır. kullanımına kapatmak için tasarlanmış İmparatoru ve Stoacı filozof Marcus Aurelius yaklaşık 2 bin tasarlanmayarak öylece kendi haline Singapur ve birçok Avrupa kentinde nesneler ve yüzeyler olarak yıl önce günlüğüne “Ruhun, düşüncelerinin rengine bürünür” bırakılmış olması zaten başlı kaykay yapılmasını önlemek tanımlayabiliriz. Görünüşte estetik diye yazmıştı. O dönemde kortizol hormonundan, nörobilimden başına bir tasarım sorunu. için merdiven kenarlarına, veya işlevsel gerekçelerin sunulduğu haberi yoktu ama zihnin kendi kendini yıpratabileceğini Bu örneklerin korkuluklara küçük metal bu yaklaşımda asıl amaç başta evsizleri, sezmişti. yalnızca kamusal çıkıntılar yerleştirilir; bunlara göçmenleri ve daha geniş perspektifte Bugün ise bunu ölçebilmemiz bir avantaj olarak karşımıza alanda var olduğunu “skate stopper” deniyor ve de kentte yaşayan hayvanları o yapıdan çıkıyor. Beynimiz tehdit algıladığında stres hormonları salgılar. düşünmemeliyiz. bu kez hedef evsizler veya uzaklaştırmaktır. Bunun için kullanılan Bu mekanizma kısa süreli olduğunda yaşam kurtarıcıdır. Ancak Sözgelimi göçmenler değil, gençliğin tasarım biçimi bedeni rahatsız etmek, tehdit gerçek değil de yalnızca zihnimizde dönüp duran bir kafelerde bütün kamusal alanı “amaç dışı” engellemek üzerine kurgulanıyor. düşünceyse işler değişir. Sürekli çalışan alarm sistemi bedeni gün oturup kullanması olarak ortaya kronik stres durumuna sokar. Bunun en önemli biyolojik UZANMAK YASAK! -yeme-içme çıkıyor. sonuçlarından biri kortizol düzeylerinin uzun süre yüksek yapmadan veya Bu tasarım dili için en kült örnek kalmasıdır. TÜRKİYE’DE DE VAR Londra’nın Camden banklarıdır. az harcama Sorun şu ki beynimizde “hipokampus” ismi verilen ve Türkiye de bu tasarım 2012’de “suç ve asosyal davranışı yaparak- zaman öğrenme ile hafızadan sorumlu olan bölge kortizole karşı dilinden uzak değil. caydırmak” için özel olarak tasarlanan geçiren müşteriler oldukça hassastır. Yıllardır yapılan araştırmalar ise kronik İstanbul’da metro ve bu beton blokun üzerine oturabilirsiniz için sandalyelerin stresin hipokampus üzerinde olumsuz etkiler yaratabildiğini metrobüs istasyonlarındaki ama uzanamazsınız. Eğimi, çıkıntıları ve rahatsız tercih gösteriyor. Beyin bir anlamda açık bırakılmış bir motor gibi banklar kolçaklarla bölünmüş keskin köşeleriyle bedeni rahatsız edici edildiğini, priz yıpranmaya başlıyor. Bu yüzden yeni şeyler öğrenme ve bir tasarıma sahip. Amaç aynı. çizgilere sahiptir. yerlerinin bulunmadığını anıları koruma kapasitemiz kronik stresin en erken etkilediği Otobüs duraklarında oldukça dar Hong Kong ve Tokyo’da metro hatta aydınlatma alanlardan biri haline gelir. banklar veya eğik oturma yüzeyi istasyonlarındaki banklar tek kişilik armatürlerinin bilinçli olarak göz alıcı kullanılmış olması veya hiç bank olarak bölünmüştür, aralardaki DEMANS NEDENİ Mİ? olarak konumlandığını biliyoruz. olmaması beklemeyi kısa çıkıntılar uzanmayı fiziksel Dışlayıcı mimarlıkta sorun estetikten Son yıllarda bazı araştırmalar ruminasyon ile demans arasında ve rahatsız bir eyleme olarak olanaksız kılar. ilişki olabileceğini öne sürüyor. Ancak burada dikkat edilmesi çıkıyor, doğrudan siyasete ve ekonomiye dönüştürüyor. Yine asıl amaç Yine Londra’da gereken nokta olumsuz düşüncelerin doğrudan bunamaya yol bağlanıyor. Kenti “kimin için” burada uzanmayı, uyumayı ve Mumbai’de açmasından çok kronik stres, depresyon ve uyku bozuklukları tasarlıyoruz sorusu öylece havada asılı engellemek. kapı eşiklerine, gibi risk etkenlerini beslemesidir. O yüzden bu noktada kalıyor. Kentin göz alıcı bir meydanı Köprü altları ve havalandırma önemli bir ayrımı yapmak gerekiyor. Ruminasyon doğrudan veya turistik merkezi değeri yüksek bir altgeçitler, dik eğimli ızgaralarına demans nedeni değildir. Bir insan yalnızca çok düşündüğü için “marka”ya dönüştüğünde, oradan ilk zeminler, sivri taş çakılan metal Alzheimer olmaz. silinen şey en güvencesiz insanların var döşemeler veya dikenler de aynı Belki de bu hikâyenin en önemli karakteri önceki olma hakkı ne yazık ki. metal bariyerlerle şekilde insanların yazılarımızda da sıkça söz ettiğimiz uykudur. Yakın zamana Kentsel tasarımda bugünlere sokakta uyumasını “kullanılamaz” hale kadar uyku yalnızca dinlenme zamanı olarak görülüyordu. dek uygulanan tasarım anlayışında engellemek için getiriliyor. Resmi Oysa son yıllarda yapılan çalışmalar, beynin gece vardiyasının konaklama değil dolaşım, dinlenme değil konumlanır. Bu gerekçe çoğunlukla çok daha önemli olduğunu gösterdi. Uyku sırasında beyin gün tüketim teşvik ediliyordu. Neyse ki artık dikenler 2014’te “güvenlik” veya boyunca oluşan metabolik atıkları temizleyen özel bir sistem bu eğilim insanlık refahına değişiyor. büyük kamuoyu “temizlik” oluyor, asıl çalıştırıyor. Bazı bilim insanları bunu beynin bulaşıklarını Söz konusu tasarım yaklaşımı tepkisiyle karşılaşmıştı hedef ise barınacak yer yıkaması olarak tarif ediyor. yoksulluğu görünmez kılmanın en ucuz ve aktivistler bunları arayan insanları, hatta Ancak zihni sürekli meşgul eden ruminasyon bu süreci de yolu. Sorunu çözmek yerine sorunu çiçeklerle, çimentoyla, hayvanları o mekânlardan bozabiliyor. Kişi yatağa girse bile beyni çalışmaya devam taşıyan varlığı gözden kaçırmak, hatta yastıklarla örtmüşlerdi. uzaklaştırmak... Metal bariyerler ediyor. Uyku yüzeyelleşiyor, sık bölünüyor ve dinlendirici ortamdan uzaklaştırmak… Oysa kent, Boston ve Lyon’da ise daha demişken, özellikle trafiğin yoğun olmaktan çıkıyor. Böylece stres uykuyu, kötü uyku da stresi herkesin aynı anda hak sahibi olduğu şiddetli bir direniş yaşanmış, insanlar olduğu bölgelerde belki de başka besleyen bir döngü yaratıyor. bir ortak yaşam alanıdır. Tasarımın banklardaki ayırıcı kolçakları sökerek hiçbir ülkede göremeyeceğiniz Modern yaşam ise bu kaotik düşünce yapısını körüklüyor. asıl sınavı, en güçsüz muhatabını nasıl banka “uyunabilirliğini” geri vermişti. demir parmaklıklarla yayaları kent Günün her saatinde gelen bildirimler, bitmeyen haber akışı ve karşıladığında olmalı. Bir bankın kolçağı ABD’de bazı kentlerde çöp kutularının dolaşımından alıkoyma alışkanlığı sürekli karşılaştırma kültürü, zihne dinlenecek alan bırakmıyor. ağzı bilerek küçük olarak üretilir, İstanbul’un en yaygın dışlayıcı mimarlık belki küçük bir ayrıntı gibi görünüyor Eskiden insanın düşünceleriyle baş başa kalabildiği sessizlik böylece büyük eşyalar saklanamaz. örneklerinden. ama orada, kentin kime ait olduğuna anları vardı. Şimdi ise sessizlik bile çoğu zaman ekran ışığıyla Buna güvenlik önlemi olarak da Ankara’da Kızılay gibi yoğun ilişkin çok büyük bir tasarım kararı gizli. dolu. İnsanı geliştiren şey düşünmekten vazgeçmesi değil, hangi düşüncenin peşinden gideceğini seçebilmesidir. Zihin harika bir hizmetkârdır ama kötü bir efendidir. Sürekli aynı korkuların, aynı pişmanlıkların ve aynı olasılıkların etrafında dönmeye başladığında artık bize hizmet etmeyi bırakır. Demansın tüm nedenlerini henüz bilmiyoruz. Ancak bildiğimiz bir şey var: Beyin yalnızca hatırladıklarımızdan değil, tekrar tekrar düşündüklerimizden de etkileniyor. Romalı filozof Seneca’nın yaklaşık 2 bin yıl önce yazdığı gibi, “Hayal gücümüzde gerçeklikten daha fazla acı çekeriz.” Belki de bu yüzden bazen yapılacak en akıllıca şey, bazı düşünceleri çözmeye çalışmak değil, onları kapıya kadar geçirip sessizce uğurlamaktır. otanyel@yahoo.com