Catalog

6 EYLÜL 2026 3 ‘Süper Baba’nın Yakup Dede’si olarak da hatırlanan İhsan Devrim, yazarlıktan yayıncılığa, tiyatrodan sinemaya uzanan yaşamıyla Cumhuriyetin iz bırakan isimlerinden biriydi Eşitsizliği görmek ve görmezden gelmek ireylerin çelişkileri Çok yönlü bir vardır, bu konuda sosyal psikolojide açıklayıcı kuramlar bulunmaktadır. B Bireyler çelişkileriyle yaşamayı becerirler. Bir de toplumların çelişkileri vardır ancak toplumların uzun vadede bu çelişkilerle yaşamaları ç sanat ı PROF. DR. sıkıntı yaratır. Toplumsal çelişkiler ÜSTÜN toplumları içten içe kemirir, üyükada’da, Çamlık DÖKMEN onları hasta eder.* Toplumlar bu mevkisinde 1938’in yaz çelişkileriyle her şeye karşın uzun aylarında denizden süzülen süre ayakta kalmayı başarabilirler. Bu yazıda söz konusu hoş bir meltem usul usul çelişkilerden bir tanesini vurgulamak istiyorum. Bokşar sahili. Hemen kıyıdaki çay bahçesinde, yorgun gramofondan AHMET AĞA’NIN SÜRÜLERİ insanın ruhunu mest eden bir tangonun Gençliğimde bir köylü ağabeyin kısa bir halk melodileri yükselir: Seyyan Hanım’ın hikâyesi anlattığını hatırlıyorum. Bir yolcu tanımadığı can verdiği o notalarda “Bir Martı Gibi” TOLGA bir bölgeden atla geçiyormuş, büyük bir koyun sürüsü tangosu yükselir: AYDOĞAN görmüş, oradakilere kimin sürüsü olduğunu sormuş, “Uzakları özleyen bir martı gibi Ahmet Ağa’nın olduğunu söylemişler. Sonra bir sığır kaçtın sürüsü görmüş, kimin diye sormuş, onun da Ahmet Sevgimin sahilinden gözlerim ufkundan. Ağa’nın olduğunu söylemişler. Çok büyük tarlalar, Bir yaz bulutu gibi geldin ve uzaklaştın; çayırlar görmüş, onlar da Ahmet Ağa’nınmış. Kazlar, Bir yağışın sesidir içimde senden kalan. tavuklar da Ahmet Ağa’nınmış. Bu yolcu atından iner Fakat bulutlar yine toplanırlar bir akşam, dizginini oradaki bir marabaya verir, “Ahmet Ağa’ya Ve bir sabah martılar döner sahillerine. benden selam söyle bu at da Ahmet Ağa’nın olsun” der. Sen de bir martı gibi, dönsen; sana kavuşsam, Şimdi bu ağabey, o günkü tanımlamayla solcu Ali’nin İhsan Devrim’e bir roman taslağını girmesini önerir. İhsan Devrim istekli Bir yaz yağmuru gibi içime karışsan yine...” değildi, sosyalist değildi, sağ görüşlü bir insandı ancak okuduğunu anlatır. Bu, “Kuyucaklı Yusuf”un olmayınca Göker, bir dilekçe yazar İhsan Yükselen bu melodilere kulak kabartır sosyoekonomik dağılımdaki adaletsizliği fark etmekte, üstü devamı olarak düşünülen fakat Devrim’in ağzından. Yönetim de kabul eder. herkes. Gencecik, nişanlı bir çift de kapalı şekilde eleştirmekteydi. Fakat bütün bunlara karşın tamamlanamayan “Çineli Kübra” İhsan Devrim, haberi olmadan, arkadaşının işitir. İhsan Bey ve İlhan Hanım... seçimde oyunu Ahmet Ağa’nın partisine vermekteydi. romanıdır. 1946’da, Tan Matbaası yaptığı başvuruyla 1951’de İstanbul Şehir İhsan Bey, “Ama nasıl olur bu!” Eşitsizliği görmek ama görmezlikten gelmek bu olsa gerek. olayında yayınevi zarar görür Tiyatroları’na girmiş olur. Önce “suflör” sonra diye şaşkınlıkla mırıldanır, “Bu Bu konuda başka pek çok örnek vardır. Anadolu ve yayıncılıktan çekilir. Zaman da “oyuncu” kadrosuna geçer ve yeteneğiyle tangonun sözleri bana ait!” insanı yaygın olarak “Zengin arabasını dağdan içinde 1937’de “Evimiz”, 1943’te kısa sürede sivrilir. Hatta Vasfi Rıza’nın Çay bahçesine gidip plağı can aşırır, fakir düz ovada yolunu şaşırır” der. Böyle “Yemen Türküsü” ve “Hatıralar” oynayamadığı zamanlar yerine başrol olarak kulağıyla bir daha dinlerler. Emin der, toplumsal eşitsizliğin farkındadır ancak seçimde adlı kitapları yayımlanır. sahneye çıkar. olduktan sonra plağın üzerine oyunu arabasını dağdan aşıranlarla aynı partiye verir. bakarlar: “Sahibinin Sesi” plak ‘SÜPER BABA’ YILLARI TİYATROYA İLK ADIM Burada da sosyoekonomik adaletsizliği algılamak şirketi yazmaktadır. Hemen İstiklal İhsan Devrim, 50 yılı aşkın bir süre sahnede fakat görmezlikten gelmek, başkalarına uymak söz Ona tiyatroyu sevdiren Caddesi’ndeki şirkete ulaşırlar, kalır, Yeşilçam’da aktör olarak görev yapar konusudur. Bu durumu nasıl açıklarız? ise Raşit Rıza Samako olur. mesul müdürü ünlü bestekâr Artaki ve 30’dan fazla filmde oynar. Son döneminde Kızılay’ın toplu sünnet Candan Efendi’dir. İhsan Bey, çeşitli dizilerde boy gösterse de “Süper ASCH’IN UYMA DENEYİ töreninde Samako “Taş Artaki Candan Efendi’yle görüşür Baba” dizisiyle hafızalara kazınır. Şevket Asch’e ait psikolojideki önemli deneylerden birisi Parçası” piyesiyle sahneye çıkar. İhsan o ve yazdığı şiirin izinsiz kullanıldığını anlatır. Altuğ’un yani Fiko’nun huysuz ve çapkın özetle şöyledir: Asch deneklerine farklı uzunlukta gün hem sünnet olur hem de sever tiyatroyu. Artaki Candan Efendi, şiiri izinsiz kullanan dedesi “Yakup Dede” karakterini canlandırır, çizgiler göstererek eşit olanları belirtmelerini istemiştir. Darüşşafaka’yken de bu sevgisi sürer. Hatta kişinin eserin bestekârı Mustafa Şükrü Alpar 7’den 70’e herkesin sevdiği bir isim olur. Gerçek deneğin yanı sıra dört tane de araştırmacının resme de meraklıdır, dansa da. Darüşşafaka’da olduğunu ve onunla görüşmeleri gerektiğini Yazar, tiyatrocu, sinema oyuncusu, yayıncı asistanı yani sahte denek bulunmaktadır. Gerçek okurken Mahmut Yesari’nin “Örs ile Çekiç söyler. Artaki Bey’in verdiği telefonu olarak Türk sanatına uzun yıllar hizmet eden Arasında” piyesi ile sahneye adım atar. denekler bu durumu bilmemektedirler. Sahte denekler ararlar, durumu anlatınca Mustafa Şükrü Devrim yaşamını yitirmesinden ksıa süre önce 1932’de Darüşşafakalı arkadaşlarıyla “Beşer ciddi bir şekilde uzun çizgilerin kısa olduğunu Alpar yüz yüze görüşmeyi teklif eder. verdiği röportajında çok sevdiği oyunculuğun Mahfili” ismiyle söylemişlerdir. Bu duruma önce şaşıran gerçek Osmanbey’de Şafak sayesinde yaşama sımsıkı tutunduğunu söyler. tiyatro topluluğu deneklerin yüzde 35’i az sonra sahte deneklere uyarak Sokak’taki İhsan Bey’in Çocukluk yıllarında ona kucak açıp okumasını kurar. Musahipzade uzunun kısa olduğunu söylemişlerdir. Yani deneklerin evinde sözleşirler. sağlayan Darüşşafaka’da son zamanlarını Celal destek verir, yaklaşık üçte biri, akılları yatmasa da bir tür sosyal Mustafa Şükrü Bey gelir geçirir ve 6 Ocak 2010 günü Darüşşafaka özel oyunlarına rejisörlük baskı hissedip çoğunluğun yanlış ifadesine uymuşlardır. gelmez çıkarıp 110 lira bakım ünitesinde aramızdan ayrılır. yapar. İhsan, Bu önemli bir bulgudur. Demek ki insanların üçte uzatır. “Nedir bu para?” Musahipzade’nin biri akla aykırı da olsa gördükleri gerçeği değil, diye sorarlar. Mustafa * Aziz Nesin - Birlikte Yaşadıklarım Birlikte piyeslerinde oynar, çoğunluğun söylediğini dile getirmektedirler. Bu durum Şükrü “Hakkınız!” Öldüklerim, Nesin Yayınevi. sonra da Vasfi bence insanların zengin ve fakir arasındaki uçurumu yanıtını verir. “Ben bu * Vasfi Rıza Zobu - Uzun Hikayenin Sonu, Rıza Zobu’nun algıladıkları ancak algılamamış gibi davrandıkları şiiri bir hatıra defterinde Omaş Yayıonları. topluluğuna girer. duruma benzemektedir. Bazı kişiler bazılarının siyasi gördüm, çok beğendim * İsmail Hayri Cem, İmkansız Hayatlar Bakırköy Halkevi tercihte niçin öyle davrandıklarını merak ediyorlar. ve bestelemeye karar Darüşşafakalıların Anıları, Kalkedon temsillerinde boy gösterir. Sahne müdürü olan Bu noktadaki açıklamalardan birisi Asch’ın deneyinde verdim. Bu eserden kazandığımın yarısı.” Yayınları. arkadaşı Turhan Göker de yeteneğini fark yatıyor olabilir. İhsan Bey yeni nişanlanmıştır, “Eve nasıl * Cumhuriyet, 25 Ağustos 1996. edip çalıştığı İstanbul Şehir Tiyatroları’na eşya alacağım” diye düşünürken bu para gelir, ‘EZİLMİŞİN İTAATİ’ evi baştan aşağı döşerler. Bir rastlantı sonucu Yüzde 35’e giren grubun davranışına bir başka İhsan Bey’in yazdığı şiir Türkiye’nin en açıklama da “ezilmişin itaati” olabilir. (23 Kasım sevilen tango eserlerinden olur. 2025’te bu konuyu bu sütunlarda yazmıştım.) Bir kişi, YAZARLIĞA İLK ADIM bir kişinin veya kurumun otoritesi karşısında kendisini Ailenin tek evladı olan İhsan’ın çocukluk çok güçsüz hissediyorsa o otoriteye sorgulamadan yılları ise buruktur. Önce Üsküdar’daki evleri boyun eğer. Gotik kilise karşısında kendisini nokta gibi yanar, dokuz yaşındayken de babası Binbaşı hisseden veya karnını zor doyuran bir kişi kiliseye, Sabri Bey’i ani bir şekilde kaybeder. Annesi kralına, padişahına boyun eğer. Bu duruma “ezilmişin dikiş dikerek bakar İhsan’a. Kuleli Askeri itaati” diyebiliriz. Tarih boyunca krallar, imparatorlar Okulu’nu kazansa da ciğerleri zayıf çıkınca yönettikleri halkların karınlarını iyice doyurup alınmaz okula. Bir tanıdıkları Darüşşafaka’yı rahatlamalarını istememişlerdir. Avrupa’da bazı krallar önerir. İhsan, sınavı kazanır ve 918 numaralı evine pencere açan kişiden pencere vergisi istemişlerdi. öğrenci olarak okula kaydolur. Yedinci Çünkü gereğinden fazla rahatlayan halk elindekiyle sınıftan itibaren de yazmaya başlar. Çeşitli yetinmemeye, yaşamını sorgulamaya başlar. dergilere gönderir yazılarını. Hatta bir Köle sahipleri her türlü yola baş vurarak kölelerini arkadaşı adına “Resimli Ay”a gönderdiği ezmiş, itaat ettirmişlerdir. Bazı kapalı kurumlarda öykü ödül alır. Varlık’ın sahibi Yaşar Nabi’ye yöneticiler çocuklara, özellikle erkek çocuklara tecavüz “Evimiz” hikâyesini yollar ve beğenilen bir ederler. Çok utanan çocuklar isyan etmek yerine öykü olur. Peyami Safa, “Evimiz”i okuduktan kendilerini aşağılayan kişiye koşulsuz itaat ederler. sonra övgü dolu bir yazı kaleme alır. Varlık Ezilmişin itaati pek çok ülkede ortaya çıkabilir. dahil birçok dergide “İhsan Naim”, “İhsan Cengiz Aytmatov’un “Elveda Gülsarı” adlı muhteşem Aygün” isimleriyle Hasan Âli Yücel, romanında Tanabay başlangıçta ağabeyini ihbar edip Sabahattin Ali, Abdülhak Şinasi, Sait Faik, sürgüne gönderecek kadar komünizme bağlı bir kişidir, Orhan Veli, Nahid Sırrı Örik, Behçet Kemal komünist partinin üyesidir. Zamanla çok çalıştığı gibi tanınmış isimlerle birlikte yazar. halde niçin insanca yaşayamadığını sorgulamaya Yayıncılığa da meraklıdır. Darüşşafaka başlar. Ailece yaşadıkları yurt (keçe çadır) eskimiştir, okul müdürü Ali Kami Akyüz’ün isteğiyle yağmuru, karı geçirmektedir. Biraz koyun yünüyle keçe “Gündüz” isimli bir dergi çıkarır. 1935’in ilk yapıp yurtlarını onarabileceklerdir ancak koyunlarından aylarında da Yusuf Mardin ve Muhtar Fehmi elde ettikleri tüm yünü devlete vermek zorundadırlar. Enata ile birlikte ünlü “Yücel” dergisini Tanabay bu duruma bir türlü anlam veremez. Fakat her yayımlar. Daha Darüşşafaka’da öğrenciyken şeye karşın yine de sadık bir komünisttir. Haksızlığı tanınmış bir isme dönüşür. Soyadı Kanunu algılar ama hakkını arayamaz. Babam bir kurumdan çıkınca da “Devrim” soyadını alır; böylece hakkını alamadığı için yakınanlara “Şeker kardeşim hepimizin tanıdığı “İhsan Devrim” olur. 1938’de hukuk fakültesini kazansa da haklısın ama alacağın yok” derdi. okulunu bitiremez ancak eşi İlhan Hanım’la tanışmasına aracı olur ve iki yıl sonra * Edgerton, R. (2017). Hasta Toplumlar. Çev. H. Turgut. evlenirler. Ankara, Buzdağı Yayınevi. İhsan Devrim 1942’de Burhan Arpad ve Salah Birsel ile ABC Kitabevi’ni kurar. Ancak İmtiyaz Sahibi: 6 EYLÜL 2026 SAYI: 1900 uzun soluklu olmaz. İki yılın sonunda kendi CUMHURİYET VAKFI adına n Yayın Koordinatörü yayınevini açar ve “Devrim Yayınları” bu ALEV COŞKUN DENİZ ÜLKÜTEKİN şekilde kurulur. 1944’te de Rıfat Ilgaz’ın Genel Yayın Yönetmeni n Reklam Genel Müdürü MİNE ESEN EVSUN SİNEM ALKAN meşhur “Sınıf” kitabını yayımlar. Birçok Sorumlu Müdür pazar.dergi@cumhuriyet.com.tr yazarla dostluk kurar bu dönemde: Cahit BETÜL BERİŞE Reklam Yönetimi: Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık Sıtkı, Orhan Veli, Sait Faik, Ahmet Muhip Baskı: İleri Basım Mat. Amb. Reklam Tanıtım Yayın ve Teknik Hiz. Tic. A.Ş. AŞ. Prof. Nurettin Mazhar Öktel Sk. No: 2 34381 Şişli/İstanbul Yenibosna Merkez Mh. 29 Ekim Cd. A1 Apt. No:5/902 Bahçelievler-İstanbul Dıranas, Sabahattin Ali... Hatta Aziz Tel: (0212) 343 72 74 (20 hat) Faks: (0212) 251 98 68 e-posta: (Vizyonpark 2. Plaza B-1 Blok Kat:9 No:81-82) Tel: 0212 454 32 90-0212 454 34 83. reklam@cumhuriyet.com.tr Uets: 25999-15079-37611 Dağıtım: Turkuvaz Dağıtım Pazarlama A.Ş. Yaygın süreli yayın Nesin, Petrograd Pastanesi’nde Sabahattin