Catalog

25 EKİM 2026 3 Eski kıtada saat değişirken biz yaz saatinde kalmayı sürdürüyoruz Sosyal bilimlerin kuramları hatalı mı? Saat kaç, kime göre? Bilim insanları arasındaki, ristol’deki eski Corn Exchange özellikle sosyal bilimciler Bristol’deki eski Corn Exchange binası binasının cephesinde, ilk bakışta arasındaki kuramsal bozulmuş sanılabilecek bir tartışmalar konu hakkında saat vardır. Akrebi tektir ama B derinlemesine bilgisi Biki yelkovanı bulunur. Biri olmayan büyük çoğunluk için kafa Londra’yı, diğeri Bristol’ü gösterir. Çünkü karıştırıcı olmaktadır. Öncelikle 19. yüzyılın ilk yarısında saat, bugünkü belirtmek gerekir ki bilim insanlarının PROF. DR. gibi herkes için aynı şeyi söylemezdi. Öğle, kendi aralarında yaptıkları bilimsel ÜSTÜN güneşin bulunduğunuz yerde gökyüzünün tartışmalar bilimi ileriye götüren DÖKMEN en yüksek noktasına ulaştığı andı. Bristol önemli faktörlerden birisidir. Ancak saati Londra’nın yaklaşık 10 dakika bilim insanı olmayan amatörlerin gerisinden geliyordu, kimse de bundan özel bilimsel kuramları eleştirmeleri kanımca cahil cesaretidir bir huzursuzluk duymuyordu. ve bilimi ileriye götürme özelliğine sahip değildir. SONRA TRENLER GELDİ Amatörlerin bilimsel kuramlar konusunda fikir Bir kentten diğerine yürüyerek ya da at belirtmeleri dendiğinde akla ilk gelen örneklerden arabasıyla gidildiğinde 10 dakikanın fazla birisi Darwin’in kuramına yönelik eleştirileridir. Evrim önemi yoktu. Ancak demiryolu mesafeleri konusunda hiçbir kitap ya da makale okumamış olan küçültünce saatler arasındaki fark bazıları, evrimi çürütmek amacıyla, “Madem insan büyümeye başladı. Aynı tren Bristol’den maymundan geldi, o halde maymunlar neden halen başka, Londra’dan başka bir zamanda yaşıyorlar” diyorlar. Bu görüş komiktir ve cahilcedir. Bu kalkamazdı. yetmedi. Beynimizde ışık ve karanlıkla hizaya girmesi beklenmiş olmalı. görüşün savunucuları bir zamanlar “evrim kuramı” denen Great Western ayarlanan biyolojik bir düzen bulunuyor. YAŞAM şeyin artık “evrim yasası” olduğunu bilmiyorlar. Railway, 1840’ta UYGULAMA YANLIŞ Uyku, uyanıklık, hormon salınımı ve GÜNLÜĞÜ tarifelerinde Elbette saatleri yılda iki kez KURAM NEDİR? beden sıcaklığı bu ritimle değişiyor. Londra saatini değiştirmemek savunulabilir ama buradan Toplumsal saat ile biyolojik saat Gerek fen bilimlerinde gerekse sosyal bilimlerde bir esas aldı. Trenler Türkiye’deki uygulamanın sağlık açısından birbirinden uzaklaştığında “sosyal jetlag” konudaki mevcut bilimsel bilgileri çelişkisiz şekilde yalnızca insanları doğrulandığı sonucu çıkmaz. Sabah ışığı, denen uyumsuzluk ortaya çıkıyor: Başka kapsayan, bilinmeyen konularda ise tahminde bulunmaya ve yükleri değil, biyolojik saatin yeni güne ayarlanmasında bir ülkeye gitmeden saat farkı yaşıyoruz. ortak zamanı da elverişli, organize ve ekonomik bilgiye kuram (teori) önemli bir uyarandır. Işığın gecikmesi, Yaz ve kış saati tartışmasında ülkenin dört bir denir. Bilim insanların bir kuramın doğru mu, yanlış mı özellikle biyolojik ritmi ergenlikle aslında iki ayrı soru var. Birincisi, yanına taşıdı. olduğunu tartışmazlar, o kuramdan hipotez çıkarırlar, o birlikte daha geçe kayan gençlerin erken saatleri yılda iki kez değiştirmenin Bristol’de hipotezi test ederler. Bir kuramdan çıkarılan hipotezler uyanmasını ve ders sırasında yeterince insan bedeni üzerindeki etkisi, ikincisi ÖMÜR eski zaman ispatlanırsa o kuramın saygınlığı artar, hatta sonuçta uyanık kalmasını güçleştirebilir. Uyku tıbbı ise bu değişimden vazgeçilecekse TANYEL hemen teslim kuruluşlarının ortaokul ve lise derslerinin kuram yasa haline gelebilir. Örneğin Mendel’in, yaz saatinde mi, standart saatte mi olmadı. Saatin 08.30’dan önce başlamamasını önermesi Darwin’in kuramları, Einstein’ın görecelikle ilgili kuramı, kalınacağı. İlkbahardaki bir saatlik üzerine ikinci bir boşuna değil. geçişin uykuyu kısa süreli bozabildiğini bir zamanların kuantum kuramı artık yasa sayılmaktadır. yelkovan eklendi. Karanlıkta yapılan okul ve iş yolculukları, gösteren çalışmalar, saat değişikliklerinin İncelenen konudan ötürü olsa gerek fen bilimlerindeki Böylece kent bir süre hem kendi güneşine yaya ve sürücülerin görüş koşullarını kaldırılmasını destekleyebilir. Ancak hipotezler daha bir kesinlikle ispatlanırken insanla hem Londra’nın emrine göre yaşadı. da kötüleştirir. Bu durumun Türkiye’de kalıcı yaz saatinin daha sağlıklı olduğunu ilgilenen sosyal bilimlerin hipotezleri aynı kesinlikle İktidarın zamanı bile tek elde toplamasına kazaları ya da okul başarısındaki sorunları göstermez. Uyku tıbbı kuruluşları, sabah alışmak kolay değildi. ispatlanamaz. Ancak bu durumu sosyal bilimlerin doğrudan artırdığını söyleyecek yeterli ışığını koruduğu ve biyolojik ritimle daha Demiryolu, 19. yüzyıl edebiyatında bu kuramlarının geçersiz olduğu şeklinde yorumlayamayız. yerel kanıt yok ancak riski büyütebilecek iyi örtüştüğü için güneş saatine daha yüzden yalnızca bir ulaşım aracı değildir. koşullar oluşturduğu açık. Enerji hesabı yakın olan kalıcı standart saati öneriyor. FREUD’UN KURAMI Tolstoy’un “Anna Karenina”sında tren yapılırken sağlık, eğitim ve güvenliğin de Türkiye, saatlerin mevsimlerle gidip hızın, düzenin ve kaçınılmazlığın simgesine İnsanın tarihindeki dönüm noktalarından birisi olan bilançonun öteki tarafına yazılması gerekir. gelmesine 2016’da son verdi ancak dönüşür. Perondaki saat kimsenin kederiyle Freud’un kuramı, çoğu haksız pek çok eleştiri almıştır. Türkiye kalıcı yaz saatinde kaldı. Güneşin tercihini kalıcı standart saatten değil, ilgilenmez. Aşk gecikebilir, pişmanlık Ortaya attığı bazı hipotezlerin çift yönlü olması haklı bir de karara uyacağı düşünüldü herhâlde. kalıcı ileri saatten yana kullandı. Kararın erkenden gelebilir ama tren tarifesi eleştiri konusu sayılabilir. Bir hipotez tek yönlü olmalıdır. Özellikle ülkenin batısında çocuklar okul resmi gerekçesi gün ışığından daha duygulara göre düzenlenmez. Karşınızdaki kişi size, “Yazı gelirse ben kazanıyorum, servisini, çalışanlar otobüsü kış sabahlarının fazla yararlanmak, Enerji Bakanlığı’nın Yaşamın edebiyata yaptığı tuhaf bir karanlığında bekliyor. Resmi saat sekizi tura gelirse sen kaybediyorsun” derse bu durum çift yönlü açıkladığı hedef ise aydınlatmadan dipnot da vardır. Tolstoy, 1910’da çıktığı gösterirken beden hâlâ gecenin sürdüğünü hipoteze benzer, çürütülmesi imkânsızdır, her iki durumda kaynaklanan elektrik tüketimini son yolculukta hastalanarak Astapovo söyleyebiliyor. Devlet saati kararlı, azaltmaktı. Yani uygulamanın çıkış da kaybedersiniz. Bir hipotez tek yönlü yani çürütülebilir istasyonunda trenden indirildi ve istasyon güneş biraz muhalif. Akreple yelkovanı noktası insanın biyolojik saati değil, olmalıdır ama test edildiğinde ispatlanmalıdır. Söz gelişi şefinin evinde öldü. Anna’nın kaderini kararnameyle, kanunla ilerletmek mümkün. enerji hesabıydı. “Bebeklikteki aşırı doyumsuzluk ileri yaşlarda şu tür raylarda mühürleyen yazarın kendi yaşamı Gün doğumunu erkene almak ise şimdilik Tam da burada Ahmet Hamdi sorunlara yol açabilir” diye bir hipotez ortaya atabiliriz. da bir istasyonda son durağına ulaşmıştı. değil. Bristol’deki iki yelkovan hâlâ iki ayrı Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Romanlarında insanı zamanın önünde Fakat “Bebeklikteki aşırı doyum veya doyumsuzluk şu zamana bakıyor. Biz de öyle: Biri duvarda, Enstitüsü geliyor akla. Tanpınar’ın koşturan Tolstoy için sonunda tarife sorunlara yol açar” dememeliyiz. diğeri içimizde. Demiryolları kentlerin romanında saatleri ayarlamak giderek durmuştu. Takipçileri Freud’u eleştirmiş ve ileri götürmüşlerdir. saatlerini eşitledi ancak insan bedeni yaşamı, toplumu ve insanı ayarlama Bunlar arasında Adler, Jung, Sullivan, Anna Freud vardır. istasyon saati değildir. Herkesle aynı anda BİYOLOJİK SAAT iddiasına dönüşür, bizde de saat Denir ki “Freud bir devdi, onu eleştiren takipçileri ise uyanmak, bazen kendi zamanımıza geç ayarlandıktan sonra güneşin ve Ne var ki kentlerin saatlerini eşitlemek, kalmaktır. normal boyutlu insanlardı ancak Freud’un omuzuna biyolojik ritmimizin kendiliğinden insanların içindeki saatleri eşitlemeye çıktıkları için ondan daha ilerisini görmüşlerdir”. Sonuç olarak Freud geliştirilebilir ama tümüyle reddedilemez. İstanbul’un casusları SOSYAL BİLİMLERİN KURAMLARI Sosyal bilimciler örneğin psikologlar, sosyologlar, radyo tiyatrosunda antropologlar kendi içlerinde meslektaşları tarafından İkinci Dünya Sa- ortaya atılan kuramları abartılı ve acımasız şekilde vaşı yıllarında eleştirirler. Bu durumda bu meslekler dışındaki kişiler, İstanbul’da faali- yapılan eleştirilere bakarak söz konusu kuramların yet gösteren ya- geçersiz olduğunu zannederler. Oysa bu yanlıştır, meslek bancı istihbarat ör- mensupları arasındaki eleştiriler mesleki titizlikten gütlerini konu alan kaynaklanır, kuramların kökten reddini gerektirmez. Bu “Casuslar İni İs- arada pek çok psikoloji kuramı ilham verici olmuş ve tanbul” isimli rad- insan davranışlarının açıklanmasına ışık tutmuştur. yo oyununun ilk bölümü perşembe Gelişim psikolojisindeki, sosyal psikolojideki kuramlar günü dinleyiciyle buluştu. Emekli dip- arasında meslek içinde eleştiriye uğramamış kuram hemen lomat ve yazar Şefik Onat’ın belgesel hemen yok gibidir. Bolwby’nin çalışmaları, Harlow’un romanından uyarlanan yapım, 30 bö- bağlanmayla ilgili ünlü deneyi, Asch’ın uyma, Milgram’ın lümlük bir podcast dizisi olarak hazır- itaat deneyi, Kolhberg’in ahlak gelişimi basamakları landı. Wand Media Yapımcılık imza- kuramsal açıdan haklı haksız pek çok eleştiri almıştır. sını taşıyan oyun, 11 Mart 1941’de Pe- Örneğin Harlow’un maymun yavruları üzerinde yaptığı ra Palas Oteli’nde yaşanan patlamadan deney ayrıca Milgram’ın deneyleri deneklere saygısızlık hareketle savaş yıllarında İstanbul’da- edildiği gerekçesiyle günümüzde etik bulunmamaktadır. ki casusluk faaliyetlerine odaklanıyor. Fakat yapıldıkları dönemde etik ilkelere sadakat bu günkü Yapımda 14 seslendirme sanatçısı gö- kadar önemsenmiyordu. Yine Asch’ın ve Kolhberg’in rev aldı. Haftalık yayımlanacak dizi tüm platformlarda dinlenebilecek. kullandıkları deneklerin çoğunlukla erkek olmaları da bir ayrımcılık olarak eleştirilmiştir. Ancak bu kuramsal çalışmalar, araştırmalar bazı eleştirilecek yanları bulunsa Sanata erişime destek da çoğunlukla evrensel niteliktedir ve önemli insan Zorlu PSM’nin üç yıldır sürdürdü- davranışlarını açıklamada rehberlik etmektedir. ğü “İlk Tiyatrom İlk Konserim ” pro- Sonuçta Freud’ün Psikanalitik yaklaşımı dahil sosyal jesi kapsamını genişletiyor. Daha önce bilim sayılabilecek tüm alanlardaki kuramsal açıklamalar konser veya tiyatroya gitmemiş ya da dikkate alınması gereken, sorunların tümünü değilse kültür-sanat etkinliklerine erişimi sı- bile bir bölümünü açıklamada yol gösterici olabilecek nırlı bireyleri ücretsiz etkinliklerle bu- niteliktedir. luşturan proje kapsamında bugüne ka- dar 8 bin kişi ağırlandı. Akbank’ın des- teğiyle yürütülen proje kamu kurumla- İmtiyaz Sahibi: 25 EKİM 2026 SAYI: 1907 rı, vakıflar, sivil toplum kuruluşları ve CUMHURİYET VAKFI adına n Yayın Koordinatörü belediyelerle işbirliği içinde yapılıyor ALEV COŞKUN DENİZ ÜLKÜTEKİN Genel Yayın Yönetmeni ve İstanbul’un yanı sıra çevre illerden n Reklam Genel Müdürü MİNE ESEN EVSUN SİNEM ALKAN de katılımcılara ulaşılması ve farklı yaş Sorumlu Müdür pazar.dergi@cumhuriyet.com.tr BETÜL BERİŞE gruplarından on binlerce kişinin kül- Reklam Yönetimi: Yenigün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık Baskı: İleri Basım Mat. Amb. Reklam Tanıtım Yayın ve Teknik Hiz. Tic. A.Ş. tür-sanat etkinliklerine erişiminin sağ- AŞ. Yeşilce Mah. Emektar Sk. No-7/A, Kağıthane/İstanbul Yenibosna Merkez Mh. 29 Ekim Cd. A1 Apt. No:5/902 Bahçelievler-İstanbul Tel: (0212) 343 72 74 (20 hat) Faks: (0212) 251 98 68 (Vizyonpark 2. Plaza B-1 Blok Kat:9 No:81-82) Tel: 0212 454 32 90-0212 454 34 83. lanması hedefleniyor. e-posta: reklam@cumhuriyet.com.tr Uets: 25999-15079-37611 Dağıtım: Turkuvaz Dağıtım Pazarlama A.Ş. Yaygın süreli yayın otanyel@yahoo.com