Katalog

Sağnak 27 MAYIS 2026 ÇARŞAMBA 6 İNCELEME 27 Mayıs 1960’ın Yurtsever cumhuriyetçi mücadele 66. yıldönümü şahlansın! HP’ye kurulan mutlak bulan kumpasının amacını geçen hafta Cyazmıştım. Aslında bu gidişatı çok daha önce de duyurdum. Örneğin bir yıl önce bu köşede “CHP’de yaşananların ardında ne var?” başlıklı yazımda şu satırlar vardı: Mayıs 1960 askeri bir Ben CHP’deki çekişmenin sıradan harekettir. TSK’nin normal bir hizip çatışması olduğunu 27 komuta hiyerarşisi dışında ya da yalnızca siyasi hırs ile 38 subay tarafından yapılan bu açıklanabileceğini düşünmüyorum. hareketin üzerinden 66 yıl geçti. Siyasal İslamcı AKP iktidarının 27 Mayıs hareketini demokrasi yakın gelecek için iki temel hedefi karşıtı bir askeri darbe olarak var. Birincisi, anayasayı değiştirip niteleyenler olduğu gibi, DP’nin Erdoğan’ın yeniden ve hatta yaşadığı otoriter rejimine karşı o günün süre boyunca partili cumhurbaşkanı koşullarında zorunlu bir hareket olmasını sağlayacak düzenlemeyi olduğunu kabul edenler de vardır. yapmak. İkincisi, emperyalizmin Bu konuda yüzlerce makale, müdahalesiyle Ortadoğu’da yaşanan onlarca kitap, lisansüstü gelişmeler sonrasında başlayan araştırmalar ve doktora tezleri Öcalan açılımı gereğince üniter yapıyı yayımlanmıştır. bozmak için anayasaya dinci/etnikçi CHP Genel Başkanı İsmet düzenlemeleri sokmak. İnönü’nün özellikle 1957 CHP’ye yönelik hukuk darbesinin seçimlerinden sonra DP’yi uyaran amacı budur.  pek çok konuşma yaptığı da bilinmektedir. Bu durumda sorulması gereken Nitekim İnönü, Tahkikat sorular var... Komisyonu’nun kuruluşunda, Özgür Özel yönetimi Öcalan Meclis konuşmaları sırasında şöyle tehlikelidir. Bu yolda devam ederseniz, günün politikacıları ve ihtilali yapan açılımını desteklemiyor mu ki iktidar  demişti: “Bu öneri kabul edildiği ben de sizi kurtaramam” dedi. askerler tarafından açıklanmıştır. ondan kurtulmayı istesin? andan itibaren siyasi hayatımız Mİll İ Ba KİYe Anayasa hukuku hocaları, Çünkü 27 Mayıs askeri hareketi Özel’in genel başkanı seçildiği 38. tamir ve deva (çare) kabul etmez bir özellikle Prof. Dr. Hüseyin Nail gerekçesini kaybedecek ve askeri sİsTeMİNe Göre kurultaydan bu yana Özel ve İmamoğlu uçuruma atılacaktır” demişti. Ayrıca Kubalı ve Prof. Tarık Z. Tunaya bu ihtilal de gerçekleşmeyecektir. tarafından yönetilen CHP, açılımı açıkça şunları söyledi: DP siyasal iktidarı ve Menderes bu Partiler   Aldığı   Çıkardığı   komisyonun kuruluşunun ve verilen destekledi. Hatta komisyona üye yetkilerin anayasaya aykırı olduğunu olanağı ne yazık ki kullanamadı.   Oy Oranı  Milletvekili   vermemesi için kendi tabanının karşı Şartlar ve ihtilal belirttiler. çıkışını görmezden gelerek komisyonu DP Yüzde 47.4 289 “Eğer bir idare insan haklarını DP milletvekillerinden oluşan 24 Mayıs 1960 meşrulaştırdı. CHP Yüzde 41.4 253 tanımaz, baskı rejimi kurarsa o Tahkikat Komisyonu, Türk siyasal Yabancı medyaya yazılar yazılarak, DP Genel İdare Kurulu CMP Yüzde 7.1 45 memlekette ayaklanma olur. Buna yaşamında sert tartışmalara neden “AKP olmasa bile açılımı biz yürütürüz” HP Yüzde 3.8 23 28-29 Nisan üniversite gençlik mahal (olanak) vermemek için oldu. Özellikle komisyona verilen mesajları verildi. Yalnızca seçmenlerinin hareketleri, Tahkikat Komisyonu’nun idarelerin demokratik yolda olması, yetkiler anayasaya aykırı olarak Sonuç: DP: 289 milletvekili;  büyük tepkisiyle karşılaşınca Öcalan’la gazeteleri kapatması, kimi basın insan haklarının yürürlükte olması kabul ediliyordu. Muhalefet: 321milletvekili görüşmek için İmralı’ya giden heyete mensuplarının tutuklanması, şarttır.” On gün içinde, 27 Nisan 1960’ta, katılmadılar. siyasi tansiyonun artmasına neden “Eğer insan hakları yürütülmez, Kaynak: Erol Tuncer, Necati Danacı, Meclis’e “Tahkikat Komisyonu için olmuştu. vatandaş hakları zorlanırsa, baskı Çok Partili Dönemde Seçimler ve Salahiyet Kanunu” adını taşıyan Tabanın tepkisine karşın O tarihten 27 Mayıs’a kadar geçen rejimi kurulursa ihtilal behemehal Seçim Sistemleri, TESAV Yayınları, yeni bir kanun sunuldu. Meclis’te zaman içinde gerçekleşen toplumsal (mutlak) olur. Biz öyle bir ihtilal niye komisyona girdiler? 2003, s.73. kabul edilen bu kanunla kurulan hareketler özetle şöyledir: içinde bulunmayız, bulunamayız. Mutlak butlan kararından sonra CHP komisyona: 5 Mayıs’ta “Kızılay halk gösterisi” Böyle bir ihtilal bizimle münasebeti Grup Başkanvekili Ali Mahir Başarır’ın a) Her türlü yayınları ve gazeteleri Bu tablonun gösterdiği durum 555K gerçekleşti. “Beşinci ayın olmayanlar tarafından yapılacaktır.” “Bahçeli açıklama yapmalı. Biz o yasaklamaya, çok önemlidir. Yineleyelim, 1957 beşinde saat beşte Kızılay’da” “Şimdi arkadaşlar, şartlar komisyona neden vekil verdik!” dediği b) Yayın yasağına uyulmaması seçimlerinde DP toplamda yüzde parolası ile tarihe geçen bu halk tamam olduğu zaman milletler medyaya yansıdı. durumunda süreli ya da süresiz 47.9 oy alırken üç muhalefet hareketinde Başbakan Menderes için ihtilal meşru bir haktır. Fakat CHP yönetiminin, cumhuriyetçi yayının basımını ve dağıtımını partisinin toplam oyu yüzde 52.3’e protestolarla karşılandı. 19 Mayıs ihtilal aslında bir milletin asla arzu kesimi öfkeden delirtme pahasına  durdurmaya, yükselmiştir. Milli bakiye sistemi gösterileri yasaklandı, gazeteler etmeyeceği, çetin ve tehlikeli bir açılımı desteklemesinin gerisinde,  c) Söz konusu yayınların uygulanmış olsaydı muhalefet kapatıldı. ameliyattır.” (1) TBMM Tutanağı, 18 mutlak butlan meselesinin toplatılmasına, sürekli yayının partileri Meclis’te çoğunluğu elde 21 Mayıs 1960’ta Harp Okulu Nisan 1960, M.I.I. C.3 s.82. savuşturulması koşulu mu vardı? basımının durdurulmasına veya edecekti. Sonuçta siyasal iktidar, öğrencileri resmi üniformalarıyla 27 Mayıs askeri hareketini Çünkü benim görüşüme göre, 31 basımevinin kapatılmasına, Ankara’da sessiz bir yürüyüş üç muhalefet partisinin eline geçmiş siyasi olaylar açısından Mart yerel seçimlerinden sonra halkın ç) Soruşturma için gerekli görülen yaptılar. Bu çok anlamlı ve önemli olacaktı. değerlendirdiğimizde bu askeri CHP’ye verdiği oyları iyi değerlendirip ya da suçu kanıtlayıcı nitelikte olan bir gösteriydi. Bu yürüyüşten sonra hareketin gerçekleşemeyeceği Bu sonuçlar gerçek bir açılım meselesinde partinin ilkelerine her türlü evrak, belge ve eşyaya el Balıkesir milletvekili eski bakan Sıtkı durumlar ortaya çıkmıştır. adaletsizliği ortaya koymaktadır. göre tutum alsalardı ve “Biz ulus devleti konulmasına, Yırcalı; Erzurum milletvekili, eski Aslında, bu olanak ilk kez 1957 Tek başına 253 sandalye hedefleyen emperyalist tezgâha ortak d) Siyasal içerikli toplantı, hareket, bakan Rıfkı Salim Burçak, DP Genel seçim sonuçlarında ortaya çıktı. kazanan CHP, Meclis’te güçlü bir olmayız. Üstelik her gün anayasayı gösteri vb. faaliyetler hakkında karar İdare Kurulu üyesi Kamil Gündeş Türk siyasal hayatı bu olanağı denge unsuru haline gelecekti. çiğneyen AKP iktidarı ile hayati önemdeki almaya, ve Mustafa Zeren’in başını çektiği kullanamadı. Diğer iki olanak ise Üç muhalefet partisinin toplam bir konuyu konuşacak değiliz, derhal e) Hükümetin bütün araçlarından ve 98 DP milletvekilinin imzaladığı Başbakan Menderes tarafından sandalye sayısı 321’e ulaşacak, seçim istiyoruz!” deselerdi, yanlarına yararlanmaya yetkili sayılmışlardı. bir muhtıra o günün koşullarında kullanılamamıştır. böylece tek bir partinin otoriter yurtseverleri, cumhuriyetçileri ve Bu denli kapsamlı yetkilerle önemliydi ve konunun Meclis bir siyasal iktidar kurma olanağı kararsızların büyük çoğunluğunu donatılan komisyonun çalışmaları grubunda görüşülmesi isteniyordu. 1957 seçim sonuçları elinden alınmış olacaktı. çekebilirlerdi; AKP ile aralarındaki fark ve alınan kararlar kesin olup bunlara Sonunda 23 Mayıs 1960’ta DP 1957 seçim sonuçları birkaç puanla sınırlı kalmaz, epeyce Böylesi makamsal durumda itiraz da edilemeyecekti. İtiraz Genel İdare Kurulu, Çankaya’da Celal incelendiğinde DP’nin azınlığa açılırdı.Bu rüzgârla düzenledikleri askeri bir hareket olanağının edenlere üç yıla kadar ağır hapis Bayar’ın başkanlığında toplandı. mitingleri İmamoğlu’na endekslemeyip düştüğü görülür. Ancak seçimlerde ortadan kalkmasıdır. Bir başka cezası verilecekti. Bu toplantıyı Samet Ağaoğlu şöyle uygulanan çoğunluk sistemi Cumhuriyet Devrimi doğrultusunda bir karar Tahkikat Komisyonu sonrası Tahkikat Komisyonu’na mahkeme, anlatıyor: “... Genel idare kurulu; nedeniyle DP aldığı oydan daha iktidar yürüyüşüne dönüştürseler, AKP durumdur. savcı ve askeri mahkemelerin Yırcalı, Mustafa Zeren, Kamil Gündeş fazla temsil olanağını elde ederek ve MHP’nin açılım senaryosu fiyaskoya yetkilerini veren bu kanunun DP’nin ve Rıfkı Salim Burçak’ın önergesi haksız yere iktidarını sürdürmüş dönüşür, AKP’nin eli güçlenmez, aksine Tahkikat Komisyonu ve çoğunluğu tarafından kabul edilmesi, üzerine toplandı. Menderes hırçındı. zayıflardı. ve sonunda askeri hareketle tüm Türkiye’de tartışma ve olumsuz tartışmalar Başbakanın iç politika hakkında devrilmiştir. etki yarattı. kurula bilgi vermesini istiyorlardı. 1959 yılında partisinin kongresi- Bu sert cümlenin belgelere dayalı İktidar neden Kılıçdaroğlu’nu Menderes uzun konuştu; olayları ve ne giden İnönü’ye Uşak’ta taş atıl- siyasal durumu ve yorumu aşağıda istiyor? 28 Nisan 1960 Halk Partisi’nin hedeflerini anlattı.” ması, ardından 4 Mayıs 1959’da verilmiştir. 28 Nisan günü İstanbul Kılıçdaroğlu’nun açılımın bundan Yırcalı, Adnan Menderes’in istifa Topkapı’da arabasına taşlı sopa- 1957 genel seçimleri 27 Ekim Üniversitesi’nde öğrenciler protesto sonraki aşaması olan anayasa ederek yepyeni kimselerden bir lı saldırılar yapılması siyasi yaşamı 1957 Pazar günü yapıldı. gösterisi yaptılar, İstanbul Hukuk değişikliklerinde üzerine düşen rolü hükümet kurmasının çok yerinde Seçim sonuçlarının açıklanmaya sertleştirmiştir. oynaması planlanıyor. CHP listelerinden Fakültesi’nde “Hukukun yok edildiği olacağını anlattı. başladığı ilk saatlerde radyo, 1960 Nisan ayında CHP bir yerde hukuk okunmaz” diyerek milletvekili seçtirdiği 38 siyasal İslamcı ile “Çarşamba sabahı bir toplantı yayında DP’nin kazandığı haberini lideri İnönü, partisinin Kayseri il öğrenciler üniversite bahçesine TBMM’de 2. Cumhuriyetçi bir tasarım daha yapıldı. Prof. Rıfkı Salim veriyordu. Tartışma ve itirazlardan kongresine giderken engellendi, yapılmasına yol açan Kılıçdaroğlu’nun çıktılar. Polis aşırı müdahalede Burçak izlenen politikanın tamamen sonra aşağıdaki sonuçlar ortaya Kayseri’ye sokulmak istenmedi. son düzlükte yine devreye girmesi ve bulundu. Orman fakültesi öğrencisi bırakılmasından başka çare çıktı: Siyasal yaşam yine çok sertleşmişti. orada en az bir yıl kalması isteniyor. Malatyalı Turan Emeksiz polis kalmadığını, bir çıkrığın içinde kurşunuyla şehit edildi, yüzlerce Unutmayın; Özel yönetimi tepkiden boğulmak üzere olunduğunu söyledi. çekindiği için İmralı’ya gitmediğinde öğrenci yaralandı. Bu çıkmazdan nasıl çıkacağız diye Partiler   Aldığı Oy Oranı   Çıkardığı Milletvekili  Temsil Oranı Kılıçdaroğlu bunu eleştirmişti. Ertesi gün 29 Nisan’da Ankara sordu. DP Yüzde 47.9 424 Yüzde 69.6 (Fazla) Çünkü anayasanın Lübnanlaşma  SBF ve hukuk öğrencileri de Adnan Bey, cevap verdi ve ‘Ben CHP Yüzde 41.4 178 Yüzde 29.2 (Eksik) doğrultusunda değiştirilerek Tom  aynı eyleme katıldılar. İstanbul sizi çıkaracağım’ dedi. ‘Buradan CMP (Cumhuriyet Barrack’ın tarif ettiği monarşinin Üniversitesi Anayasa Hukuku Prof. çıkaramayacaksınız, çok zor’ deyince Millet Partisi) Yüzde 7.1 4 Yüzde 0.6 (Eksik) kurulması ve buna karşı gelişecek  Ali Fuat Başgil Ankara’ya çağrıldı. toplantıyı bırakıp gitti.” direnci kırmak için Erdoğan’ın  29 Nisan günü akşam Çankaya HP (Hürriyet Partisi) Yüzde 3.8 4 Yüzde 0.6 (Eksik) Ağaoğlu şöyle devam ediyor: karşısında hiçbir iktidar seçeneğinin  Köşkü’nde tarihi bir toplantı “Öğleden sonra Meclis’te parti grup Sonuç: DP yüzde 47.9; Muhalefet partilerinin toplam oyları yüzde 52.3. kalmaması gerekiyor. Kılıçdaroğlu’nun yapıldı. Başgil, “Meclis Tahkikat toplantısı... Menderes yine hırçın, Kaynak: Erol Tuncer, 1957 Seçimleri, TESAV Yayınları, 2012, s.114. genel başkan olduğu bir CHP,   Komisyonu” kurabilir ancak bu yine sinirli. Eskişehir’e gidiyorum iktidarın işini büyük ölçüde  konuda verilen yetkilerin anayasaya dönüşte görüşürüz, dedi. Grup 1 kolaylaştıracaktır.Kılıçdaroğlu  aykırı olduğunu Cumhurbaşkanı dağılmak istemedi.” 18 Nisan 1960’ta DP yanlılarının polis ve biber gazı  Bayar ve Başbakan Menderes’e Bu seçim sonuçlarına göre DP milletvekillerinin oylarıyla “CHP’nin eşliğinde CHP Genel Merkezi’ne açıkça belirtti. Oysa dinleseydi oyların yüzde 47.9’unu almıştı. Diğer ve bir kısım basının faaliyetlerinin girmesi, CHP’nin iç meselesi olmanın  Hükümetin istifa etmesini, yeni Oysa Menderes 23-24 Mayıs üç muhalefet partisinin toplam oyları incelenmesi” için tamamı 15 DP çok ötesinde Türkiye meselesidir;  bir hükümet kurulmasını ve seçim günleri kendisine Sıtkı Yırcalı ve Prof. yüzde 52.3’ü bulmuştu. Uygulanan milletvekilinden oluşan bir Tahkikat çünkü emperyalist operasyonun bir  tarihinin ilan edilmesini önerdi.. Dr. Rıfkı Salim Burçak tarafından çoğunluk sistemi nedeniyle DP Komisyonu kuruldu. Yazarımız parçasıdır. Başbakan Menderes Prof. Başgil’in önerilen istifayı kabul edip yeni Meclis’te 424 sandalyeye sahip Prof. Dr. Emre Kongar yazılarında Yurdumuz yerli ve yabancı  bu iki aşamalı önerisini kabul etti. bir hükümet kursaydı, seçimlerin olmuş ve yüzde 69.6 oranında fazla Tahkikat Komisyonu’nun kuruluşunu sermayeye peşkeş çekilirken  Ancak Celal Bayar bu öneriye yapılacağını açıklasaydı, bu olanağı temsil hakkını elde etmişti. Kuşkusuz “sivil darbe” olarak nitelemektedir. antiemperyalist ve antikapitalist “Dereden geçilirken at değiştirilmez” kullansaydı 27 Mayıs askeri hareketi adaletsiz bir durum ortaya çıkmıştı. Bu yargı demokratik hukuk devleti direniş şarttır! Yurtsever  ve “Tenkit zamanı değil tenkil olmayacak, demokratik yaşam kendi açısından doğrudur. cumhuriyetçilere düşen görev,  (cezalandırma) zamanıdır” diyerek kuralları içinde yürüyecekti. Çoğunluk sistemi yerine sahtekârları ifşa etmek ve Cumhuriyet  karşı çıktı. Demokrasi çok hassas bir rejimdir. Baskı rejimi Devrimi’nin birikimini sahiplenen, laik, milli bakiye sistemi Eğer Başbakan Menderes, tam bağımsızlıkçı, kamucu ve emekten  İnönü, Meclis’teki konuşmasında, 1957 seçimlerinde çoğunluk özgür hareket edip yeni bir yana bir mücadeleyi güçlendirmektir. sistemi yerine “milli bakiye sistemi” “Biz demokratik rejimi kurduk. Bu hükümet kurabilse ve seçim tarihi 1- Samet Ağaoğlu, Arkadaşım Gelinen noktada artık hatt-ı müdafaa  demokratik rejimi istikametinden uygulanabilseydi Meclis’teki temsil açıklanabilseydi 27 Mayıs askeri Menderes, 2. Baskı, YKY, 2016, yoktur, sath-ı müdafaa söz konusudur! durumu aşağıdaki gibi olacaktı: ayırıp baskı rejimi haline getirmek çok hareketinin gerçekleşmeyeceği o s.126-127.