Katalog

30 MART 2026 PAZARTESİ 6 SÖYLEŞİ Eski Tahran Büyükelçisi Bozkurt Aran’dan bir ayı geride bırakan savaşa yönelik dikkat çeken tespit: ABD poker oynuyor CHP’de bilim ve yenilik yok mu? erkese Bilim Teknoloji dergisinde, bilim ve teknoloji politikaları köşesinde Hyıllarca yurtsever yazılar yazan, İran ise satranç şüphesiz bilim ve yenilikçilik (inovasyon) olmadan Türkiye ekonomisinin bağımlılıktan, borç almaktan, faiz ödemekten, cari açık vermekten kurtulma şansının olmadığı BD poker oynarken İran satranç ran bu coğrafyada 2 bin yıldır var ve ski Tahran Büyükelçisi Bozkurt konusunda fikir birliği içinde olduğumuz Aran, Cumhuriyet’in sorularını Aoynuyor. Hangi adımı hangi aşamada, İcoğrafya şartları dikte eder. Hürmüz teknoloji danışmanı Müfit Akyos bir not Eyanıtladı. gönderdi, geçen ay açıklanan CHP’nin ne şekilde atacağını önceden belirlemiş Boğazı coğrafyadır. Körfez’deki n İran’da 79’da yönetim ABD ve çalışma kurulları üzerine. Ben de kendisine durumda. ABD ise masaya daha büyük ülkelerin zayıflığı da coğrafyanın bir soru yönelttim ve yanıt verdi. İsrail karşıtlığıyla iktidara geldi. İran, paralar koyarak hatta blöf yaparak bir gerçeğidir. Tahammül gücünü Bugün bunları paylaşıyorum. İşe yarar, 45 yıldır bu savaşa mı hazırlanıyor? zihin açıcı olur mu, son derece politikleşmiş rakibini korkutmaya çalışıyor. kanıtlayan İran’a bakış değişecektir. İki milyar Müslüman nüfusun aşağı okurun ilgisini çeker mi bilmiyorum. Ama yukarı 170 milyonu Şii. İran gibi koca bir bizim işimiz bu, önce 30 yıl Cumhuriyet Bilim Teknoloji şimdi de 10 yıldır Herkese ülkenin başına Şiiliği önceleyen, pasif BOZKURT ARAN Bilim Teknoloji dergisiyle Türkiye’nin bekleme yerine “mesih” gelene kadar gündeminin dışına çıkarak her hafta bu Ankara Üniversitesi Siyasal onun yerine ulemanın etkin olduğu yeni konuda ülkeye ve insanlarımızın bilim P Bilgiler Fakültesi’nden 1971’de bir yönetim geldi ve “Dünyadaki Şiilerin teknoloji okuryazarlığına katkıda bulunmaya mezun oldu. 1973’te Dışişleri çalışıyoruz. İster ilgi çeksin ister çekmesin! hamisi benim” dedi. Hamilik anlayışının Bakanlığı’nda çalışmaya başladı. uygulaması devrim muhafızlarına 0 Bilim ve yenilik programın Salzburg Başkonsolosluğu’nda verildi. Devrim muhafızları mali ve insan muavin konsolos, Kuala neresinde? kaynağı sağlayarak Hizbullah, Hamas, Lumpur ve Washington Müfit Bey’in notu: “CHP politika R büyükelçiliklerinde başkâtip Husiler, Haşdi Şabi gibi ciddi silahlı kurullarından sanayi ve teknoloji politikaları ve müsteşar olarak bulundu. kurulu, Prof. Yalçın Karatepe (İktisatçı. güçler yarattı. Bu da bölgeyi rahatsız etti. Düsseldorf başkonsolosu, Kalkınma veya yenilik iktisatçısı değil) n Devrim muhafızları devlet içinde T başkanlığında dokuz kişiden oluşuyor. İki Pakistan ve İran büyükelçisi devlet mi, nasıl bir yapısı var? iktisatçı, iki işletmeci, birer bilgisayarcı, olarak görev yaptı. UNESCO- Humeyni ordunun günün birinde inşaat, mak., elektronik müh., tekstilci ve Paris ve Dünya Ticaret Örgütü R işadamı. Bilim ve yenilik yok. Hayırlı olsun.” kendisine darbe yapmaması için devrim (DTÖ)-Cenevre nezdinde Ben: “Müfit Bey, CHP bilim ve yenilikte, muhafızları diye paralel bir ordu kurdu Türkiye Daimi Temsilcisi Ar-Ge’de nasıl bir programa sahip olmalı? E olarak çalıştı. Aran, TEPAV’da ve İran’da iki ordu oldu. Aralarındaki Bilim ve yenilikin kalkınma programının Ticaret Çalışmaları Merkezi’nin en büyük fark, devrim muhafızlarının etkin bir dönüştürücüsü olması için ne Direktörlüğünü yürütüyor. yapmalı? Bence bu CHP için de zor bir direkt olarak dini lidere bağlı olması. Bir konu. Uzun vadeli programın yanı sıra de bunlara ek olarak Besic var. Bunlar hem ülke için hem de CHP geleceği da milis güç. Halkta isyan, gösteri için hemen başlayabilecekleri adımları olduğunda Besic ortaya çıkıyor ve sertlik tanımlayabilmeye yardımcı olabilir miyiz? Körfez tedbir almak zorunda Çin yapıyor diyoruz... Çin müthiş bir ihracat gösteriyor. Daha çok sokağın muhafızları gelirine sahip. 30-40 yıldır hedefe yöneldiler. gibi düşünün. n İran bu gücü şu an kullanıyor, bu Bunu soğuk bir mantıkla götürmek zannetti. Ama artık 400 binden fazla öğrenci ABD’de bilim ve savaşın geleceğini nasıl etkiler? önemli ve İran şu an bunu yapıyor. tedbir almak zorunda n Saldırılardan kısa süre önce İran’da mühendislik alanlarında okudu, geri döndü. Bu savaş kolay kolay bitmez. ABD ise zaman baskısı içinde, kısa olduklarını gördüler. Bu yönetime karşı eylemler vardı ama Buna paralel, hepsinin çalışabilecekleri Hürmüz’ün en dar yeri 40 km. zamanda bir şeyler yapmak zorunda. tedbir kalibre edilmiş ve üretebilecekleri şirketler, üniversiteler, beklenen iç isyan çıkmadı, hatta halkın laboratuvarlar kuruldu. Bugün Çin dünyanın İkinci Dünya Savaşı’nda kullanılan Özetle İran’ın kaybedecek az, diplomatik yaklaşımdan konsolide olduğu söyleniyor, İran halkı en çok patent üreten ülkesi, kaliteli bilimsel sıradan topun menzili de 40 km. ABD’nin ise çok şeyi var. geçer. Körfez İran’ı da dikkate alacak neden sokağa dökülmedi? araştırmalarda ABD’nin önüne geçti, sanayisi idi. Hürmüz’ü tutmak için öyle çok n Zaman İran’ın lehine ABD’nin şekilde bir düzen kurmak zorunda. İran’da her 10 yılda birçok ciddi halk son teknolojiler üzerinde yapılandı. Biz nasıl büyük elektronik sistemlere gerek aleyhine mi işliyor? n Türk Devletleri Topluluğu, nereden başlarız?” hareketleri oldu. Bu hareketleri devrim dahi yok. Unutmayalım coğrafyanın Coğrafyanın, insan zihninin 12 Müslüman ülke, BM, G7 İran’ı muhafızları ve Besic’ler acımasızca Kısa bir durum saptaması oluşturduğu kader hâkim unsurdur. kalıplarının sonucu olarak İran’ın kınayan açıklama ve bildiriler bastırdı. Trump da bu toplumsal Müfit Bey: Kısacık bir durum Savaşın bitmesi için İran ABD’den mukavemet gücünün artması dengeyi yayımladı. Saldırıya uğrayan bir saptamasıyla başlamayı deneyeyim. Adeta hareketlere güvendi ve “Zaten istikrar nasıl bir güvence isterse kendini farklılaştırıyor. İran’ın altyapısı, ülkenin tüm dünya tarafından yönetememek üzerine kurulmuş bir yönetim güvende hisseder, bir güvence var mı? ekonomik merkezleri, sağlık sistemi kınanmasının diplomatik anlamı yok, ben de saldırırsam devrim çöker” yapısının, hemen bütün kurumları ortadan n Böyle bir güvence mümkün mü? tahrip edilmiş durumda. Bu durumun nedir? diyerek hata yaptı. Trump, İran’ı, kaldırıp işlemez duruma getirdiği bir durumla Bir tek güvence var, o da Hürmüz toparlanması birkaç on yıllık bir İran’ın bölgede “bozucu” tutum İranlıların zihinsel kodlarını dikkate karşı karşıyayız. Devletin kurumlarını Boğazı’nda tam yetkili, egemen devrede olabilir. içinde olması ülkeleri rahatsız ediyor. işletecek olan kuralları belirleyecek TBMM alsaydı bu adımı atmazdı. ABD ve güç olarak İran’ın tanınması. Bu n Ekimdeki seçimler açısından İran ise devrimci ve ihtilalci olduğu yok hükmünde. Herhangi bir öneriyi İsrail’in bu hamlesi sadece rejimi gündemde olan bir husus değil. savaşın sürmesi Netenyahu’nun için izole edilmiş bir ülke olarak yaşama geçirecek bir kurum yok adeta. konsolide etti. Çünkü Şiiliğin özelliği Şunu duymayı istiyorum, “İki yıl içinde Savaşın gidişatı sırasında akla gelebilir daha çok işine gelirken ABD’nin bunu içeriye yansıtıyor. Bu yapıdaki acıya “mukavemet ve sabırdır”. Bunlar devlet ve kamu yapısı yeniden inşa edilerek diye düşünüyorum. zamanının kısa olması birlikte ülkelerin en büyük özelliği, dünyada parlamenter sisteme geçilecek”. Ne İranlıların zihninde yer tutan köşe n Ama fiili olarak zaten öyle değil mi? hareket eden bu iki ülke için çıkar kendisini yalnız ve tek hissedip, önerilecekse bunun üzerine inşa edilebilir. taşlarıdır. ABD ve İsrail bunu yeni Bu resmiyete dökülürse İran çatışması doğurmuyor mu? yaptığı devrimi tek doğru görmesi Olasılığı ne kadar yüksek? CHP öğrendi. savaşı yumuşatılabilir. İran’da Tabii ama İsrail de bu ve izole edilmeyi başarı olarak parlamentoda çoğunluğu sağlayabilecek saldırılarda insanlar arada çok yanlışlar değerlendirmesidir. veya güçlü bir koalisyon kuracak... Asıl Halk Musaddık’ı unutmadı öldüğünde ABD’deki gibi Trump yapıyor. Lübnan’daki n Trump’ın İsrail etkisiyle İran’a duymak istediklerinizi yanıtlamaya çalışayım. bir tepki olmuyor. Her Litani Nehri’nin saldırdığı söyleniyor, ABD gibi bir n Savaştan önce sokağa çıkan Acil yapılacak 10 madde Yahudi ülkenin zihninde belli batısında kimsenin devlet, bir başkanın zaafı veya ikna muhalifler dahi konsolide mi oldu? l Hızlı bir durum saptaması (tahribatın kalıplar vardır. kalmasını istemiyor edilmesiyle savaşa girer mi? Muhalifleri ezici bir çoğunluk olarak lobisinden boyutlarının belirlenmesi) n İran’ın 20 gün sonra ve yok ediyor. Ben ABD’de dört yıl görev yaptım. l Pazar şansı yüksek sanayi ürünlerini düşünmek hata olur. Halkın sokağa 4 bin km’ye yakın men- medet Gazze’de gösterdiği O zaman ABD’de kurumlar kendi üretenlerin özel teşviklerle desteklenerek çıkma eğilimi olmakla beraber çıkanlar zili olan bir füze kullan- mezalimin sonu yok. fikirlerini karar mekanizmalarına kaynak yaratmanın ve işlendirmenin sadece muhalifler değildi. Sıradan ve umuyor. önceliklendirilmesi, ihracat ürünleri ması da çok dikkat çekti... Bir yandan da sonuçta sunarlardı. Fakat son zamanlarda rejimle kavgası olmayan insanlar da yelpazesinin genişletilmesi Şu çok önemli: İran bu bu coğrafyada yaşamaya bunun eskisi gibi olmadığını l Hazırlıkları şimdiden yapılabilecek sokağa indi. ABD ve İsrail’in saldırıları silahını ilk anda değil, günler devam edecek. görüyorum. Örneğin Trump’ın bir bilim-teknoloji-yenilik (BTY) politika başlayınca işler değişti. Bir de Trump’ın sonra gösterdi. Soğuk hariciyeci getirdiği gümrük vergilerine, genel belgesinin ve ulusal yenilik sisteminin ‘Zalimlik derin iz bırakacak’ “Sokağa çıkın” diye İran halkına mantığıyla bunu anlamlandırmak pervasız hareketlerine, koca bir kurumlarının inşa edilmesi ve işleyişinin gerek. İran’ın bu füzeyi kullanacağı n İsrail çevresini sürekli tehdit sistemi yok eden davranışlarına seslenmesi ters tepti. 1953’te Musaddık’a tanımlanması zamanı önceden belirlediği ve zamanı olarak algılarken bu nasıl olacak? karşı hafif bir tepki var ama bu tepki l Etki alanı (diğer sektörlerle girdi-çıktı karşı ABD ve İngiltere’nin müdahalesi, ilişkileri, işlendirme kapasitesi, yetkinlik geldiğinde kullandığı anlaşılıyor. ABD İran tehdidinin gerçek bir tarafı Trump’ın hareketlerini düzeltici sıradan İranlı gözünde en büyük “günah” geliştirme potansiyeli vb.) büyük sektör ve poker oynarken İran satranç oynuyor. vardı. İsrail’in tehdit algısının izah nitelikte değil. ABD’de Yahudi olarak yerini koruyor. Yabancı bir ürünlere yatırımların planlanması Hangi adımı hangi aşamada, ne edilebilir bir yönü vardı. Ama bu lobisinin mevcudiyetini ve gücünü müdahale İran’ı birleştirdi. l Başta üniversiteler olmak üzere şekilde atacağını önceden belirlemiş tehdidi kendi açısından giderirken düşündüğünüzde Trump bu gücü ülkenin bütün entelektüel birikiminde n Savaş sonrası mollaların durumu durumda. ABD ise masaya daha eylemleri aşırı ve zalimce oldu. Bu kullanmakta bir sakınca görmüyor. güven oluşturarak yaratıcılıklarını harekete ne olur, bir hesaplaşma yaşanır mı? büyük paralar koyarak hatta blöf nedenle derin iz bırakacak. Bu lobilerde para büyük güç ama geçirecek özendirici önlemlerin devreye Mollalar bu savaştan mutlaka bazı yaparak rakibini korkutmaya çalışıyor. n ABD korumasının yetersizliğini bunun yanında en az bunun kadar alınması sonuçlar çıkaracaklardır. Rejimi l “Proje” esaslı parlak uygulamalardan n “Kâğıttan kaplan” denen İran gören Körfez’de eksen kayması olur mu? önemli olan basın, medya, yazarlar kaçınarak tanımlı bir bütünün (planlamanın) yumuşatıp belki daha liberal bir dünyaya rüştünü mü ispatlıyor? Körfez dünya petrolünün merkezi var. Trump Yahudi lobisinden sıralı yatırımlarının gerçekleştirilmesi Bir; İran bu coğrafyada 2 bin yıldır konumunda. Körfez ülkelerinde 700 medet umuyor. Bunların kendisi sisteme dönmek isteyebilirler ama l Kalkınma ajanslarının (hazırlığı şimdiden var. İki, coğrafya şartları dikte eder. milyar dolarlık yabancı yatırım var. için bir dokunulmazlık şemsiyesi yakın gelecekte rejimin yıkılması yapılmalı) planlama ve kalkınma birimleri ile Hürmüz Boğazı bir coğrafyadır. Şirketler Avrupa’dan gelip Körfez’de sağlayacağını düşünüyor. zor. Çünkü İran ve mollaların elinde birlikte yeniden yapılandırılarak hızla devreye Körfez’deki ülkelerin zayıflığı da yatırım yaptı. Bu finansman sağlamak n Öte yandan Irak ve Suriye’den alınması kullanabilecekleri büyük bir güç var. coğrafyanın diğer bir gerçeğidir. değil “öz sermaye” şeklinde oldu. sonra sıranın zaten İran’a geldiği, ABD l Teknoparkların ve sanayi Ar-Ge n Nedir? birimlerinin somut ölçütlerle gözden Bu saldırılara tahammül gücünü Çünkü hem Körfez hem Avrupa başkanı kim olursa olsun İran’a saldı- İran için Hürmüz Boğazı büyük bir güç. geçirilerek yenilikçi firma ve ürünlerin kanıtlayan İran’a bakış değişecektir. ABD’nin yeterli güvenliği sağladığını rının olacağı yönünde yorumlar da var. Hürmüz’ü kapattığı zaman kendisi de belirlenerek özel desteklerle ihracata Günün sonunda coğrafya ne düşündü. Özellikle Körfez ülkeleri Ben komplo teorilerine ‘ yönlendirilmesi petrol satmakta zorluk çekiyor ama diğer emrediyorsa o olur. Güç coğrafya ile ABD’nin savunması sayesinde İran’ın inanmamayı yarım yüzyıllık l Çin’in başarısının arkasında doktoralı ülkeleri daha kötü bir duruma düşürüyor. uyumlu hale geldiğinde sonuç alınır. kendilerine zarar veremeyeceğini deneyimle öğrendim. sayısını hızla yükseltmesi, serbest ticaret bölgeleri ve kümelenmeler oluşturması ve siyasi yapı önemli yer tutuyor. Bir model geliştirmek üzere bunun Türkiye ölçeğinde olabilirliği şimdiden çalışılabilir. l Kapasitesi kalmış üniversitelere İki temel gücüz, birbirimizin ayağına basmayız verilecek güven ve heyecan orta erimde etkilerini gösterecektir. n ABD/İsrail-İran savaşında görüyoruz. Bu tabloda Türkiye Kötümser misiniz? n İran’da büyükelçilik çalışan bir dışişleri bakanlığı Türkiye’nin diplomatik duruşunu nasıl istikrarlı gidiyor ve Türkiye’nin istikrarı Müfit Bey: Ankara’daki hava şu: “İktidar yapmış bir diplomat ola- her zaman vardı. değerlendirirsiniz? bulunduğu bölgeye de istikrar sağlıyor. garanti, kariyerimizi belirleyelim.” Dışarıdan rak Tahran anılarınızda na- İstediğimiz Türkiye ve İran arasında 1639’dan beri Şu anki duruşumuz ve etkinliğimiz hemen hiçbir uzman veya birikimi olan sıl kaldı? kişiyle görüşe- çok özel bir ilişki var. O zamandan beri yeterli durumda. yaklaştırılmıyor, önerilere kapalı bir yapı Paris’te, Washington’da, biliyorduk. var. Kalkınma gibi konular Gn. sekreterin birbirimizin ayağına basmıyoruz, çünkü n Savaş uzarsa Türkiye’nin devreye Cenevre’de, İslamabad’da, Gazetecilerle dış dünyaya kapalı ofisinde. B-T-Y başında bölgenin iki temel gücüyüz. İran’ın girme ihtimali artar mı, ABD bir iktisatçı var. Şimdiden sizin ilgilendiğiniz Tahran’da görev yaptım. konuşurduk. Türkiye ile ilişkileri her zaman daha Türkiye’yi buna zorlar mı, Türkiye konularda akıl yürütmenin olası çözüm Bunların arasında beni en Bir sefir nizami giderken diğer ülkelerle sorunlu böyle bir baskıya dayanabilir mi? önerilerini söylemenin muhatabı kimdir çok etkileyen yer Tahran’dı. olarak ilerliyor. Her iki ülke de birbirinin hayati ABD’nin baskısıyla Türkiye’nin İran ile bilmiyorum. İran’da Türk olduğumuz İran’da çıkarlarına rahatsızlık vermiyor. Diğer bir savaşa gireceğini düşünmüyorum. İşin maliye ve ekonomi boyutuna aklım için çok itibar görüyorduk. görev yandan Trump ile Cumhurbaşkanı Aramızdaki siyasi ilişkiler de böyle ermez. 25 yıldır bilinçli olarak kuralsızlığın Karşımda konuşmaya, şayet yapmak Erdoğan arasında iyi bir hukuk olduğu bir ortama uygun değil. Türkiye uzun dayanılmaz tadıyla yönetilen ülkede hedef, sorun varsa çözüm bulmaya güzeldi. kural koymak ve üst yüzde 10’un direnciyle söyleniyor. Trump’ın kurumsaldan zamandır belli bir dengeyle götürdü ve mücadele etmek çok güç. Şimdilik bu ziyade daha kişisel hareket ettiğini götürmeye devam edecektir. Bozkurt Aran kadar diyelim. ‘