Catalog

ZOOLOJ I Aritmetikçi papağan Alex Grl afrikapapağanı kendlsine gösterllen nesnelerl 8ayablllyor ve bunu inglllzce ifade edebillyor. Çeviri: Murat Arın 'de, Evanson'dakl Btn jnlversltesl'nden Irene Pepperberg ve blr grup araştırmacı yıllardır Alex adlı grl afrikapapağanıyla (psıttacus erıthacus) çalışıyor Elde ettıklerı sonuç basıt bır sırk numarası değıl Alex'ın performansı norolojıyı yakından ılgılendırıyor, insan beynının mekanızmalarını tanımamızda bır adım ılerı gıtmemızı sağlıyor Araştırmacıların yanıt buimaya çalıştıkları sorular şunlar: • Bır papağan bır grup nesneyi tanımlamak Içın sayıları gösteren sözcukler kullanabılır mu Eğer kullanıyorsa, formule ettığı sayısal sözcuk bu nesnelerı saymasının sonucu mu, yoksa nesnenın "bıçımım" ya da "rengını" tanımladığı gibı gruba genel bır nıtehk mı verıyor? • Eğer papağan nesnelerın miktarını tanımlamak ıçin gerçekten özel bır rakam kullanıyorsa, sayılandırması genelleştınlebılır ve dlğer nesne grupları ıçın (örneğın tanımadığı nesneler) rakam adlan kullanabılır m ı ' (Çocukta. sayı kavramı belırdığı zaman "soyuttur", sayı kavramı değerlendırdığı nesnelere bağımlı değıldlr) • Papağan bır grup nesne ıçin bır sayı adı vermeyı başarıyorsa, bır tepsı üstunde rasgele yerleştırılmış nesnelerde de başarılı olabılır mı'' (Bunun, "sayısallık öncesı" alan kavramını, sayı kavramından bütünüyle ayırdığı gözlenmıstır) • Son olarak, eğer papağan aynı tur bır grup nesnenın sayısını söyleyebılıyorsa, birbırlerıyle ılışkısız alt gruplar şoklınde gösterılen nesnelerı sayabılır mı 9 Sayılar ustunde yapılan çalışmalara geçmeden once, Alex nesnelerı tanımlayabıldığı lyı bır sözcuk bılgısıne sahıptı, sorulduğu zaman, nesnenın rengını, bıçımlnı ve hangı maddeden (tahta, metal, kâğıt, derl, vb ) yapıldığını söyleyebılıyordu Tum çalışma boyunca, laboratuvarın tum bölumlerınde serbestçe dolaşabllıyordu, ancak bunu sözlu olarak belırtmesı gerekıyordu ömeğın, "pencere ıstıyorum " Bu durum, araştırmacıların laboratuvarda bulunduğu sekız saat ıçın geçerlıydı Gerı kalan zamanda, çok buyuk bır kaleste yaşıyordu Kafeste her zaman su, meyve, yıyecek, oyuncak bulunuyordu, sözlu olarak belirtmesı yeterliydl. "Muz ıstıyorum", vb Sayı kavramının ogretılmesı "Insan modeli" yöntemıyle gerçekleştırıldı Eğıtmen, papağanın karşısında, bır başka ınsana asiında papağandan bekledığını oğretıyordu insan ögrencı, hem taklıt edılecek bır model olarak hem de eğıtmen önunda papağan ıçın bır rakıp olarak gorev alıyordu (Alex, eğıtmen önunde başarılı olmayı, eğıtmenın kutlamalarını cesaretlendırmelerını sevıyordu) Alex doğru yanıt varebıleceğı zaman, ögrenci, kuşun araya glrebllmesl Için bır hata yapabılıyordu Eğıtmen yeşıle boyanmış bır tahta parçası gösterıyor ve "bu nedlr?" dıye soruyordu. Öğrencı ve Alex bırlikte "Tahta". Eğıtmen "Hangl renkte?" Öğrencı "Yeşlll" Eğıtmen aynı parçayı bır daha gösterıyordu "Bu nedir?" öğrencı "Yeşil tahta." Eğıtmen ögrencıyı kutluyor ve tahta parçasını odul olarak verıyordu Sonra, eğıtmen bır kırmızı derı parçası gösterıyor ve Alex hemen "Kırmızı derl" dıye yanıtlıyordu, sorunun hem nesneye hem rengıne yöneltıldığını anlamıştı, rakıbıne alay ışaretı yapıp, eğıtmen tarafından kutlandıktan sonra ödul olarak derendlğı zaman, "kftşe" terımını kullanmıştı Uçgen, "3 köşe", kare ya da dıkdörtgen, "4 köşe"dır Böylece, eğıtmen üç tahta parçası gösterıp ne olduğunu sorduğunda ve öğrenci "3 tahta" dıye yanıtladığıda Alex yanıtı anlayabılıyor ve " 3 " sözcuğunu kavradığı ıçın kendl sırası geldığınde yanıtlayabılıyordu Bu sözcuk, "herhangı bır" mıktardakı somut nesnelerın tanımlanmasıyla kafasına aktarılıyordu, çunku uç köşeli olmayan nesneler de olabilırdı Böylece, somuttan soyuta geçış yapılmıştı Arastırmacılar, papağanın " 2 " ve " 5 " sözcuklerıni, 2 ve 5 köşeli bıçımlerın tanımlanmasından geçmeden, doğrudan doğruya öğrenıp öğrenemeyeceğtnı bılmek ıstedıler.. Alex başardı! öğrencı, önce yenı sözcüklerı söyledı ve Alex onları kavradı Gösterilen nesneierın sayısını anahtarlardan tahta parçasına geçıldiğl zaman bıle ayırt edebılıyordu " 3 " ve "4"u kullanmasını, bır bıçımı tanımlamaktan, sözcukle.ın sayısal olarak kullanılmalarına geçılmesıyle öğrendığı gıbı, bu ışlem tersınden yapıldığında başarılı olup olmayacağı denendı ("2" ve " 5 " sözcüklerını kavradıktan sonra 2 köşeli (örneğın bır ragbı topu çızımı) ya da 5 köşeli nesnelerı tanımlayabilecek mlydi?) Ikı köşelide başarılı oldu Altı aylık çalışmadan sonra, ılk altı rakamı kullanmayı lyıce öğrendı Bu arada ılgınç bır noktayı da belırtmek ıstıyoruz Sayılar ustune yapılan çalışmalar sırasında, kuş kıpırdanıyor, dolaşmak ıstıyor, oyuncak ıstıyordu Buna karşın sayılarla ılgılı sorularla, nesnenin bıçimı ve yapıldığı nesneyle ılgılı soruların sırası değıştırıldığı zaman, daha çok ılgı gösterıyordu Sayılarla çalışmanın beyın ıçın daha "yorucu" olduğu gözukuyor Bu, farelerle yapılan deneylerı anımsatıyor Hafıf şıddetlı bır elektrık şokunu tahmın etmelerı gerektığı zaman, hayvanlar "tehlıke" mesajı taşıyan sınyalleri ayırt etmek ıçın önce gorsel ya da ışıtsel göstergelere başvumyorlardı "Sayma" kavramını en son çare olarak kullanıyorlardı Bazı psıkologlar, gunluk yaşamda ınsanlar ıçın de aynı şeylerın geçerlı olduğunu gözledıler Bır sokaktakı evı tanımlâmamız gerektığınde ya da ozel bır durumda masayı kurmak ıçın tabakları hazırlamamız gerektığınde, önce görsel göstergelen kullanırız 'Ev aşağıyukan' bu yukseklıkteydı" Eğer sayısal öncesı bu tahmının sonucu beklentımlze yanıt vermıyorsa, o zaman yalnızca o zaman sayarız' Alex'e gelınce, sayısal alıştırmalar sırasında,' sınırsel yorgunluğun' yanı sıra, Pepperberg e göre, sıkılıyordu Kuş doğru yanıt verınce genel kurala gore ödullendırılıyordu, bu odullorı bır ayağı ve gagasıyla taşıyordu Eğer soru bırçok nesne ustuneyse tek ayağı ve gagasıyla bu kadar nesneyi ne yapabılırdı? Bundan rahatsız oluyor Ve onları almak ıstemedığınden çalışmaya konsantre olamıyordu Alex, ılk altı sayının söylenışını doğru olarak öğrendığınde, zorlu sınavlardan geçtı Sınavı yapan kışı, eğıtmen ve öğrencılerden bırı değıldi, sayılar ustune sorulan sorular çeşıtlı nesnelerın tanımlanmasının ıstenmesıyle karıştırılmıştı Sayılarda doğru yanıt oranı % 78 9 oldu Buradan, bir grı papağanın sayısal sözcuklerı (yanı soyut bır nesneye baglı olmayan), bırden altıya kadar olan kuçuk nesne gruplarını tanımlamak ıçın kullanmayı öğrenebıleceğı sonucu çıkartılabıhr llkyanıtta tamam olmayan yanıtlar yanlış sayıldı ("Kaç nesne var?" " 3 " "Hayır Kaç nesne var?" "3 anahtar ") Ancak, bu ılk tur sınamalar, hep aynı şekılde gösterılen (eğltmenın ellerınde), hayvanın tanıdığı nesnelerle yapılıyordu Alex'ın bır tepsı ustune bır sıra halinde konulmuş bır grup nesneye doğru sayıyı verıp veremeyeceğını öğrenmek gerekıyordu Kuş hemen başarılı oldu, nesnelerın arasındakı aralık ne olursa olsun Alex doğru rakamı buldu O zaman, ona adım bılmedığı yenı nesneler gösterıldı, bu durumda, yalnızca rakamı söylemesi gerekiyordu Başarı oranı % 80 oldu • PapaAan,ttyleyse,bir mlktar kavramına MhlptT; bu, belll bir grup nesnenin sayısal sözcuğe bağlanmasıyla sınırlı kalmıyordu Başka denemelerle "yargılamayı" nereye kadar başarabıleceğı araştırıldı Ikı grup nesneden oluşan bır topluluk gösterıldı, bır grup nesneyi tanıyordu, ötekı gruptakı nesneler yeniydı Böyle karışık bir grup karşısında, 34 yasındakı bır çocuk mıktarların karşılaştırılması ustune olan sınamalarda başarılı olamaz Başanlı olması ıçın sınıflar kavramını duzenleyebileceğı zamanı beklemek gerekır, örneğın, "oyuncak" ya da "yıyecek" grubu dıye ayıracağına, bunların hepsını bır grup altında tanımlayacaktır Alex, farklı nesnelerı, kafastnda sayısal olarak değerlendırebılıyordu Hayvana, ıkı ınce çubuk ve dört tapa gösterıldı Sınavı yapan kışı "Kaç tapa var?" (Nesnenın Alex ıçın tanıdık olmadığını ve sozcuğu bılmedığını anımsatalım) Alex bır çubuk alıyor ve kırıyor Sınavı yapan "Kaç tapa var?" Alex " 6 " Sınavı yapan "Hayır Kaç tapa var?" Alex "41" Bu tur denemeler, yanıtın şans eserı doğru olmadığını kamtlayacak ka dar çok yapıldı Papağanın kuçuk beynınde harekete geçen mekamzma nedır? Söyledığı sayı bır sayma ışlemının sonucu muydu, yoksa bu belırlı bır alanı kaplayan bır gruba yapıştırdığı etıket mıydı? Henuz Alex'ın nesnelerı '1,2,3, " dıyerek art arda tanımladığı gorulmedı (Bu, çocukta, sayıların kazantlmasının ılk dönemınin ışaretıdır) Ancak Irene Pepperberg ve arkadaşı Alex son sözlerını söylomediler, çalışmayı surduruyorlar Alex'ın başarıları, Piaget'ın çocukta ancak sayısal öncesı dönemden sayısallığa hızla geçışte ızleyebıldığı sayıların kazanılmasının bu başlangıç donemını ayrıntılı olarak ızlemeye olanak tanıyor insan beynı onu, sayıların kullanımının mantıksal çalışmasına' hazırlıyor" ve bu hazırlıkta, konuşmanın elverışlı rolunun sorusu soruluyor Konuşmadan yargılama yapılabılır mı? Bazı denemeler sırasında, hayvan da ızledığımız bır yargılama var mı? Alex konuşabıhyor Ama bu bızımkıyle aynı mı? Yıne de, sayıları kazanması bu soruyu bır ölçude yanıtlıyor Dahaönceden 3 köşeli" ve "4 köşeli ' sözcuklerını somut nesnelerı sayılandırmada kullanmayı öğrendığınden, " 3 " ve ' 4 sayılarını kalasında soyut" etıketİ6. gıbı aktarabıldı Asiında, bır mıktarı tanımlamak gerçek bir nesneyi soyutlaştırmaktır, mıktar kendısını oluşturan unsurlar (anahtarlar tahta parçaları) göz önune alınırsa "nötr"dur öyleyse bu, soyut bır ussal ışlemın başlangıcıdır ve Alex'te, somuttan (nesnelerın tanımlanma sı) soyuta (sayıların kullanılması) geçış, çocukta olduğu gıbı sözcukler yardımıyla yapılmıştır Göruluyor kı, hayvanda geçen şeyler, bızım, zekâmızın normal gelışmesının mekanızmalarına daha çok yaklaşmamızı sağlayabılır Papağana gelınce, bu kuşların, tum duyduklarını yıneledıklerı taklıt otmekle yetın dıklerı göruşunden çok uzaktayız Alex eğitmenlerıyle konuşuyor Sorulan soruyu "bır papağan gibı" yinelemıyor, yanıtlıyor! Kendısı de, sırtının okşanmasını ya da bır mey ve verılmesını ıstıyor lyı yetıştırılmış bır çocuk gibı, örneğin "muz" dıyerek ıstememesı gerektığını, "muz ıstıyorum" demesı gerektığını bılıyor Ve bır çocuk gıbı bazen "ıstiyorum" demeyı unutuyor o zaman ona nasıl davranması gerektığı anımsatılıyorl İnsan, hayvanların gözlenmesınden yenl bllgiler edınmeyı surdurecektır (Sclenc» at VI», eklm 87 rl parçasını alıyordu Her doğru yanıt sorunun yöneltıldığı nesnenın verılmesıyle ödullendırılıyordu, bu da, bu nesneyle, nesne ustune beklenen çeşıtlı tanımlamalar arasındakı ılışkıyı guçlendırıyor du Alex, kendısı ıçın bırer oyuncak olan bu nesnelerı sevıyordu, bazen, bu oyuncaklardanbırını ıstemek ıçın çalışmayı durduruyordu örneğın, anahtarla çalışılırken, "Çubuk ıstıyorum" dıyordu Başlangıçta araştırmacılar, tanımlamada şaşırdığını duşunuyorlardı Fakat, kesınlıkle böyle bır durum yoktu1 O ankl çalıtmadan sıkıldtğı Için keyflne gör» oynayabileceğı yenı bır nesne ıstıyordu Eğıtmenler, bu ısteklerı hoşgöruyle kabul edıyorlar ve Alex'ın isteğl üstüne kuçuk aralar vererek çalışmayı durduruyorlardı Bunun nedenı, yalnızca "zorlanmayan" bir hayvanla daha lyl blr sonuç alınması değıl, aynı zamanda, Alex ve Irene Pepperberg'ın ekibi arasında lyı blr arkadaşlığın var olmasıydı Konuşmayı bllen bir hayvanın olmasının yararı çok büyuktur Önemlı bır deney yapıldığı zaman, hayvanın başarısını ölçmek ıçın davranışlarını yorumlamakla yetınılmez, göstergeler kesındır Pepperberg asiında, krıter olarak yenı bır yöntem uygulamıştı Alex sorulanı gagasıyla göstermekle kalmı yor, açık ve anlaşılır bır biçımde sözlu olarak da yanıt venyordu örneğın, nesne grup larını çıftleştırme deneylerınde, papağanın (öteki hayvanlar gıbı) modele benzer grubu göstermesı yeterlı olmuyordu grubu oluştu ran nesnelerın sayısını açıkça söylemek zo rundaydı Sayıların öğretılmesı, öğrencinın aracılığıyla yapıldı, her doğru yanıttan sonra, papağan sorunun yöneltıldığı nesneyi kazanıyor du Sorulan sorular ıkıncı kez yınelenmıyordu Alex Içın bir şeyi ezbere öğrenmek söz konusu değıldi, yenı ussal ışlemlerın kulla nımını "keşfetmesı" gerekıyordu Alex bır yanıtı belleğıne yerleştırmıyor, fakat beyninln blr mekanizmasını kullanmayı öğrenlyordu. (Araştırmanın amacı buydu) Daha öncekı çalışmaların yardımıyla, ılk olarak"3" ve " 4 " sayılandırmalannı kavradı Asiında, nesnelerin biçimlerini tanımlamayı öğ