Catalog

OD AK Sıraşimdi TÜBİTAK'ta ve 'Şlmdi Sıra TÜBİTAK'ta' Diyenlerde Reşit Canbeyli Türkiya'd* yalnız bilim çtvnhrinj değil, tüm toplumu ilgilendiren önemli bir olay, ülkenın sec/m/e ilgilendığı bır dönemde o kadar hızla ge/ışip, gene o kadar sesı'zce unutulmaya torkedildi ki, yukarıdaki baslık bırçok ofcura yetonnce açık gelcneyebilir. Sıra neden TÜBİTAK'ta? Kısa adı TÛBİTAK olan Türkive Bilimsel ve Taknik Araştırma Kurumu, I1 kaum'da yaklaşık ceyrek yüzyıllık geçmişmın en ağır darbesını yedı: Kurum, Başbakanlığa bağlandı. Bugüne kadar lyı kbtü özerklığım koruyan ve YÖK ıle bırlıkte bağımsızlığını yıtiren ünivenitele bir umut ışığı tutan TÜBİTAK da ülkedekı tüm önnmlıkurumlar gibi özerkliğini yitirmif durumda Buna ofo faşmamak gerekir. Bu ortamda, suya sabuna dokunmayan bır bılım kurumunun bile kendı kendinı yönetmesine izin verılemezdî Nitekım, geçen haziranda Bilim v» Sanat Dergisi'nın dözenlediğı 'Şimdi Sıra TÜBİTAK'ta mı?' konulu panelde de belirtildiği gibi, TÖBİTAK'ın özerkliği birçok kişiyi rabahız ediyordu. Kurumdaki Bılim Kurulu, kendi gene/ s»knterıni seçebı'/ıvor, ve bu seçim başbakan ve cumhurbaşKamnın imzalarıyla resmiyet kazanıyordu Kurulun geçen yıl seçtığı bir aday yukarılarda beğenilmemış, ve telkin yoluyla yenı bir genelsekreter atanmasına gıdılmıştı Gene de, bu ornek (ve ilerıde e/e almayı umduğumuz neden/erlej yetkılı çevre/erı harekete geçırmif, kanumu ve ayncalıklan tartışmalı bu kurum ionuçfa Bafbakantığa bağlanmiftı. Gölden f ışkıran öldı Krater gölünden hayalet glbi fışkıran karbon dlokslt gaz bulutu, çevreslnde bütün canlıları öldürüyordu. Geçen yıl Kamerun'da meydana gelen bu olay, doğal afetler haneslne llk kez kaydedildi ve yerbilimcller oiayı açıklamak Içln uluslararası toplantı düzenledl. Çeviri: Yaprak Zihnioğlu ağmur mevsımının başladığı Kamerun yaylalarında, ıkı sağanak yağmuru arasındakı sessız bır saatte, sığır çobanı Hadarı, dağ yamacındakı evlerınde aılesının otekı uyelerıyle bırlıkte uykuya dalmıştı Çayırlarla kaplı bayırın hemen ustunde bu guzel Afrıka ulkesındekı volkanık zıncırın bır parçasını oluşturan ve bırer mucevherı andıran otuzdan fazla krater gölünden bırı olan Nıyos gölu uzanıyordu 1986 yılı, 21 ağustos gecesıydı Hadarı ve aılesı bırdenbıre, buyuk bır gurultuyle uykularından uyandılar Dışarı fırlayıp merakla sesın geldığı yone baktıklarında golden hayalete benzer bir dumanın fışkırdığını gorduler Aynı anda golun uzerınde şıddetle esmeye başlayan ruzgârla bırlıkte çuruk yumurtaya benzeyen bır koku da çevreye yayıldı Hadarı ve aılesı daha yuksektekı çalıhkların arasına doğru koştular Ses bır saat sonra kesıldı, ancak aıle eve donemeyecek kadar korkmuştu Bu sırada yukseklığı 50 metreyı bulan gaz bulutu. sakınlerının yorucu bır pazar ve alışverış gununun ardından geç saatte yedıklerı akşam yemeklerını bıtırmek uzere olduğu Lovver Nyos köyunun uzerine çöktu Uykudakı aileler hemen o anda boğuldular. Dığerlerı once keskın bır çuruk yumurta kokusu duyup bir sıcaklık hlssettller ve hemen ardından bilinçlerlni kaybettller. Sesslz bulut ölum saçarak vadıye doğru 16 km. kadar ılerledi. Lovver Nyos'da yaşayan tek bır canlı kalmamıştı Koy ve çevredekı kamplarda oturan toplam 1200 kışı aynı anda telef olmuştu Yakınındakı köylerden Cera Subum ve Fang'da ıse 500'den fazla ınsan aynı anda olmuştu Y Gölun afetten sonraki gaz yüklu suyundan alınan örneklerde % 9899 oranında karbondıoksit bulundu TÜBİTAK'ı içerden savunanlar. TÖBİTAK'ın öztrkliğini yitirmesi kadar bnemli bir olay, bu geUşmtnin y»torinc« tepkiye yol açmamasıdır. Bılım çevns/srı, politikaalar ve toplumsal boyuttarıyla TÖBİTAK'ı aşan bu ge/ijmeye karşı çıkması gemken/erden hemnn hemen hıç tapkı gelmedi. Bu arada, Bilim ve Sanat'ın pane/me katılan Dr Hıkmet özdemır da, bu davranifi (ve kurumdaki ge/ıjme/ere karşı sesiz kalmaması) nedenıyle görevınden uzakhftırıldı. Sıra arfık TÜBİTAK'ı ıçerıden savunanhra da gelmiştı. TÜBlTAK bu sonu hak etfi m»? TOm sorun/onna karşın e/bette hayır. Ancak, bugüne kadar önemli bir topkınin gelmemiş olması, toplumun bu olayla yeferince ilgılı (ve TÜBİTAK konusunda b/7g»W o/madtğmı göıtermekfe. Ancak, TÜBİTAK //• yalcın tıişkilen olanlar nerede/erf TUBITAK'ın Bilim ya da 'Hizmet' ödölO'nö kazananlar, bu kurumda araştırma yapanlar, TÖBİTAK'fanb.ursyada araştırma fonu ahnlar? TÖBITAK'lı bilim adamları da bu kurumu savvnmayocaklar mıt Aynca, toplumdakı çefiHi ge/«melere anında ve aoğru tepkigöstonbifon çevrefer narede? Yoksa, TÖBİTAK'ın baştna ge/en/«r, Markiz Pastanesi'nin ga/eriytı aönöştOrülmeii, Arnavutköy sanifme befon yol yapılması, Tarlabaşı nın savaş alanına çmvnlmeti ve btnzari olayhrdan daha mı az ânem/ı'f Ertesı sabah Hadarı ve otekıler aşağıya ındıklerınde, uzun otlar ustunde konfetı gıbı saçılmış sığır olulerını gorduler Köyde kapılarının onunde, mutfak döşemelerınde bıtmemış yemeklerının yanında ınsan cesetlerı yatıyordu Sankı vadıye, bınalara zarar vermeden yalnızca canlıları ölduren nötron bombası atılmıştı O sabah Lovver Nyos koyunde yaşayan tek bır canlı bıle kalmamıştı, "hatta bır karınca bıle" dıyordu aılesının tum fertlerını kaybetmış olan ve bır göçmen kampında yaşayan Suleyman Sıcak guneşın altında şışen ve uzerlerıne sıneklerın ya da akbabaların bıle konmadığı 3000'den fazla hayvan (sığır) leşı bölgeye dağılmıştı, leş yıyen hayvanlar bile ölmüştu Gazın salıverılmesıyle gölün su sevıyesı 1 metre kadar alçaldı Nyos gölu yukarıya doğru fışkıran gaz ıle bırlıkte su yuzeyıne taşınan paslı demır bıleşımı demırhıdroksıt ıle boyanmıştı Doğal afetten ıkı ay sonra bır mıl genışlığındekı donuk renklı golun uzerınde dolaşıyor ve o korkunç geceyı hayal etmeye çalışıyordum Lake Nyos olayı nın araştırılması, gelecektekı benzer olayların önceden anlaşılmasına yardımcı olabılecek mıydı? Felaketzedelere gereken yardım yapılırken dunyanın dört bır tarafından gelen yerbılımcıler Lake Nyos'dakı olayı açıklamak uzere çalışmalara başladı Alan araştırmaları surerken, dıkkatler ıkı yıl once buna çok benzer olayın gerçekleştığı Nyos'tan 95 km uzaklıktakı Monoun golune yöneldı 1984 yılının bır ağustos akşamı Lake Monoun'dan bır gaz bulutu puskurmuş ve yakınındakı 37 kışı olmuştu Bu ikı olay gölden püsküren zehirli gazla ınsanların olumüne neden olan ılk doğal felaketler olarak kayıtlara geçti. Alan araştırmaları, ıkı ana sorun uzerınde yoğunlaştı Sozu geçen zehırlı gazın nereden geldığı ve ansızın şıddetle puskurmesının nedenlerı sorularına bıiımcıler yanıt bulmaya çalışıyorlar Gölun gaz yuklu (gascnarged) suyundan alınan ornekler ıncelendığınde suda bulunan baloncukların % 9899 oranında karbondıoksit (CO2) gazı ıçerdığı saptandı Bu yoğun renksız gazın ağırlığı havanın ağırlığından bır buçuk kat fazla Bu gaz gunluk yaşamımızda kullandığımız alkolsuz ıçeceklerde ve bırada köpüklenmeye neden oluyor Ayrıca sıkıştırılmış karbondıoksit gazı yangın söndurucu olarak da kullanılıyor Alevın uzerine sıkıldığında havadan ağır olduğu ıçın, onu bır kenara ıterek yanan cısmı, yanma ıçın gereklı olan oksıjenden tecrıt ederek bu görevı yerıne getırıyor Lake Nyos'da (Nyos gölünde) felake te neden olan olay buna benzer bır bıçımde oldu Gazın birdenbire patlama8i sonucunda yere yakın bir karbondioksit bulutu oluştu ve hareket ettığlnde soluk alınan havayı kenara iterek canlıların boğularak olmesine neden oldu. Nyos gölunun gaz yuklu suyunun ızotopık analızınden anlaşıldığına göre, karbondıoksit gazının yerın çok derınlerınden gol tabanındakı suya sızması oldukça yavaş bır bıçımde gerçekleştı. Bu sızma aslında yorenın coğrafyasına uygun bır oluşumdu Kamerun'dakı krater göllerı bölgesı volkanık bakımdan halen etkın olan bır yoredır Kıyı ormanları arasında yukselen 1000 metre yukseklığındekı Kamerun yanardağı en son 1982 yılında patlamıştı Gazın neden birdenbire puskurduğu konusunda uzmanlar aynı göruşu paylaşmıyorlar Geçen yıl mart ayında Kamerun'un başkentı Yaounde'de toplanan bilimsel konferansta, bu konuda farklı Iki tez ortaya atıldı. Fransız ve Italyan yanardağ bılımcılere gore karbondıoksit gazı, krater golunu derınlerdekı magma haznesıne bağlayan moloz taşından volkan bacasının ıçınde bırıkmıştı Gol tabanındakı suyun ısınmış haldekı taşlarla temas etmesı sonucu, tabansuyu patlaması olarak bılınen buharın fışkırması ıle bırlıkte gazı da beraberınde su yuzeyıne taşıdı Bu göruşe karşılık, yerbillmcilerln çogunluğu Monoun gölunde olduğu gıbı gazın gol suyuna yavaşça sızdığı göruşu nde bırleştıler Bu şekılde Nyos gölu erıyık haldekı karbondıoksıtten oluşan saatlı bır bomba durumuna gelmıştı O halde gazın birdenbire yukarı püskürmesi Için tetlğl çeken olay neydl? Bılım adamları bu konuda gorüş bırliğine varamadılar, ancak patlamaya neden olabılecek Ihtimallerden