Katalog

4 ŞUBAT 2026 ÇARŞAMBA 10 İNCELEME/HABER “Din düşüncesi vicdani olduğundan, parti, din fikirlerini, devlet ve dünya işlerinden ve siyasetten AKP döneminde bağımlılık ayrı tutmayı milletimizin çağdaş gelişiminde LAİKLİĞİN başlıca başarı etkeni görür.” (1931 CHP Programı) artışı yüzde yüze yaklaştı Geçgin, “Bu bağımlılık ECE İÇMEZ biçimlerini bireylerin tercihi AKP 2026’yı “bağımsızlık yılı” olarak değil, bireylerin tercihe ilan ederken, asgari ücretin zorlandığı toplumsal bir olgu yetmediği, geçim kaygısının olarak görmek gerekir” dedi. ANAYASAYA GİRİŞİ aileleri tükettiği ülkemizde Ekonomik güvencesizliğin sanal kumar, sosyal medya çalışma hayatında giderek ve oyun bağımlılığı başta de de eğitimin temel amacı “bi- arttığını vurgulayan Geçgin, olmak üzere, reçeteli limsizliği gidermek” ve “kuvvet- “Gençler ‘Boşuna mı SINAN MEYDAN li cumhuriyetçi, ulusçu, halkçı, ilaç kullanımı, alkol ve okudum?’ ya da ‘Verdiğim devletçi, laik ve devrimci yurt- uyuşturucu bağımlılığı hızla emek karşılığını bulacak Tarihten taş yetiştirmek…” olarak yer arttı. AKP’nin iktidara geldiği mı’ sorularını çok daha sık alacaktı.(9) 2002 yılında uyuşturucudan Günümüze soruyor. Bu belirsizlik hali, hükümlü çocuk sayısı 380 bireyleri kolay yoldan para Laikliğin anayasaya civarı iken 2023’te uyuşturucu kazanma vaadi sunan sanal kullanma, satma veya satın girişi kumar ve bahis gibi alanlara alma suçuna karıştığı için yöneltiyor” diye konuştu. 1937 yılında Malatya Milletve- güvenlik birimlerine getirilen kili İsmet İnönü ve 153 arkada- Gençlerde gelecek am 89 yıl önce, 5 Şubat çocuk sayısı 8 bin 617 oldu. şının, anayasanın bazı maddele- umudunun aşınmasının 1937 tarihinde aralarında 2024 yılında ise bu sayı yüzde rinin değiştirilmesine ilişkin kanun ciddi bir toplumsal gerilim Tlaikliğin de olduğu Atatürk teklifinin gerekçesinde şöyle de- 90’dan fazla artarak 16 bin yarattığı söyleyen ve bu ilkeleri anayasaya girdi. Atatürk, niliyordu: 563’e yükseldi. durumu sosyolojide “anomi” 29 Ekim 1923’te ilan edilen cum- “Devletin şekliyle (cumhuri- Sosyolog Prof. Dr. kavramıyla açıklayan Geçgin, huriyeti, bir taraftan yaptığı sıralı yetle) beraber siyasette ve ida- Ercan Geçgin, gazetemize toplumun bireylere başarı, devrimlerle diğer taraftan anaya- rede izleyeceği yolların temel açıklamada bulunarak statü ve iyi bir yaşam gibi sa değişiklikleriyle aşama aşama devrim ve Cumhuriyet’in o za- de Türkiye’deki bu “Laik ve De- niteliklerinin de esas hüküm- Türkiye’de artan bağımlılık hedefler sunduğunu ancak laikleştirdi. Dolayısıyla Türkiye’de ler olarak belirtilmeleri gerekir. man için sakınca görmediği ta- mokratik Cumhuriyet” vurgusu türlerinin arkasında bu hedeflere ulaşmayı cumhuriyet, genelde sanıldığı gi- vizler” olduğunu belirterek, “Mil- çok anlamlıdır. Bu düşünce ile ikinci maddeye ekonomik güvencesizlik, sağlayacak eğitim, fırsat bi, bir günde kurulup tamam- let, anayasamızdan bu fazlalık- 1928 yılında anayasa durup milliyetçilik, halkçılık, devletçi- eğitimde fırsat eşitsizliği eşitliği, liyakat ve güvenceli lanmış değildir; Türkiye’de cum- lik, laiklik, inkılapçılık vasıfları ları ilk uygun zamanda kaldır- dururken laikleştirilmedi. 1924 yı- ve liyakat sisteminin iş gibi araçların ortadan huriyet, yaklaşık 15 yılda (1923- malıdır,” diyor.(1) Nitekim 1924 lından beri yapılan devrimler- da eklenmiştir.” aşınmasının yattığını belirtti. 1937 yılları arasında) Atatürk ta- kalktığını dile getirdi. l IZMIR İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, bu Anayasası’nda da yer alan “bu le Türkiye Cumhuriyeti laikleştiril- rafından, akılla, sabırla, cesaret- fazlalıklar” ilk fırsatta anayasa- meye başlanmıştı. 3 Mart 1924’te konuda yaptığı uzun konuşmada, le adım adım inşa edilmiştir. Böy- “Atatürk’ün koyduğu prensipler dan çıkarılacaktı. eğitim öğretimin birleştirilmesi, lece Atatürk’ün en büyük eseri ve Türk’tür. Yani, temeli ve kayna- 10 Nisan 1928’de yapılan ana- halifeliğin kaldırılması, medrese- mirası “Laik Cumhuriyet” orta- ğı bakımından milletin karakte- yasa değişikliği ile “Meclis di- lerin kapatılması, Şeriat (Din) ve ya çıkmıştır. rinden alınmış ve onun ihtiyaç ni hükümleri uygular” ve “Tür- Vakıflar Bakanlıklarının kaldırılma- ve zorunluluklarına uygun ola- kiye Devletinin dini, İslam di- sı, Şeriye Mahkemelerinin kapa- Anayasa’nın “laik rak seçilmiştir…” demiş ve da- nidir,” maddeleri anayasadan tılması, 1925’te -çağdaş hukuku olmadığı” zamanlar ha sonra tek tek Atatürk ilkeleri- çıkarılmıştır. Ayrıca milletveki- uygulamak için- Ankara Hukuk Osmanlı Anayasası Kanuni ni açıklamıştır. Söz konusu ko- li ve cumhurbaşkanlığı yeminin- Mektebi’nin kurulması; 1925’de Prof. Dr. Hikmet Esasi laik değildi. Osmanlı’dan nuşmada Şükrü Kaya’nın yaptı- deki “Vallahi” sözcüğü de “Na- tekke, zaviye, türbe ve tarikatla- Özdemir’in Cumhuriyet Cumhuriyet’e geçiş sürecinde, ğı laiklik açıklaması çok dikkat musum üzerine söz veriyo- rın kapatılması, şapka kanunu- Kitapları’ndan Kurtuluş Savaşı devam ederken çekicidir: rum,” şeklinde değiştirilmiştir. nun kabul edilmesi,(böylece fe- “Atatürk’ün Liderlik hazırlanan ve birçok maddesi ge- “Toplumumuzu, dünyanın Sırları” ve “Sakarya (1924 Anayasası 16 ve 38. mad- se kutsallık yükleyen boş inancın çici 1921 Anayasası (Teşkilatı ötesi ile ilgili her türlü kuşku- Savaşı” adlı iki deler) Böylece 1924 Anayasası yıkılması), 1926’da Medeni Ka- eseri bulunuyor. Esasiye Kanunu) da laik değildi. lardan ve korkulu hayallerden laikleştirilmiştir. nun gibi çağdaş kanunların ka- 1921 Anayasası’nın 7. mad- kurtararak, kanunlarımızı gü- bul edilmesi ve 1928’de harf dev- desinde, “Dine ilişkin hüküm- nün gereklerine, maddi zo- Anayasa’nın riminin yapılması (böylece harfle- lerin (ahkâm-ı şeriyenin) yeri- runluluklarına göre yapmalı- re kutsallık yükleyen boş inanışın Prof. Özdemir 4 bini aşkın laikleştirilmesi ne getirilmesi… Büyük Millet yız. Maddi hayat ancak bu su- etkisizleştirilmesi) gibi devrimler- 1928 yılında Başbakan İsmet Meclisine aittir,” denilmiştir. Bu- retle kurulur. Maneviyat için le devletin laikleşme süreci belli (İnönü) ve 20 arkadaşının hazır- kitabını TTK’ye bağışladı na ek olarak 1921 Anayasası’nda de Türk’ün temiz ahlakını ge- bir aşamaya gelmişti. ladığı anayasayı “laikleştiren” ka- 29 Ekim 1923’te yapılan deği- liştirmek yeter. İşte bu neden- SIYASET bilimci, yazarımız olanaklarından yararlandığını nun teklifi, 5 Nisan 1928’de Mec- şiklikle 2. maddeye “Devletin le laikliğimizi ilan ettik. Kanun- CHP’nin tüzüğünde lis Başkanlığı tarafından Anayasa Prof. Dr. Hikmet Özdemir, 50 söyleyen Özdemir, “Kitaplarımı larımızı ona göre yaptık. Şim- resmi dini, dini İslam’dır,” ifa- altı ilke ve laiklik Komisyonu’na gönderildi. Teklif, yıllık akademik birikimi ve hediye etmem Türk Tarih desi eklenmiştir. Böylece 1921 di de anayasamıza koymak is- 1924 Anayasası’nın 2, 16, 26 ve CHP’nin Üçüncü Kongresi’nde tarih araştırmalarıyla edindiği Kurumu’na bir şükran Anayasası’nın 2. ve 7. maddeleri tiyoruz. Vicdan özgürlüğüne 38. maddelerinin değiştirilmesini 13-14 Mayıs 1931 tarihinde ka- kaynaklarının bir kısmı olan 4 borcudur. Çalışmalarımla ilgili laikliğe aykırı hükümler içermiştir. ve din serbestliğine hiç karış- öneriyordu. bul edilen CHP Programı’nda bini aşkın kitabını Türk Tarih birtakım arşiv belgeleri veya Ancak aynı 1921 Anayasası’nın, mıyoruz. Laiklikteki amacımız, Türkiye Cumhuriye- CHP’nin “Ana Vasıfları” cumhu- Kurumu (TTK) kütüphanesine çeşitli dokümanları da hediye “Hâkimiyet kayıtsız şartsız mil- dinin memleket işlerinde etki- ti Anayasası’nı laikleştirmeyi riyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, hediye etti. ettim. Arşivimin önemli bir letindir; idare usulü, halkın mu- li olmamasını sağlamaktır. La- amaçlayan kanun teklifinin ge- devletçilik, laiklik ve inkılâpçılık Türkiye Büyük Millet kısmını verdim, kalanları da ikliğimizin çerçevesi ve sını- kadderatını bizzat ve bilfiil ida- rekçesinde ulusal egemenliğe olarak sıralanmıştı. (3) CHP’nin Meclisi’nde “Türk Parlamento daha sonra teslim edeceğim” re etmesi esasına dayanır,” di- rı budur. Biz diyoruz ki, dinler dayanan en gelişmiş devlet şek- 1931 Programı’ndaki “inkı- vicdanlarda ve tapınaklarda Tarihi” adlı 40 ciltlik serinin diye konuştu. yen birinci maddesi –dinsel do- linin “Laik ve Demokratik Cum- lapçılık” ilkesi CHP’nin 1935 kunulmazlık kazandırılmış hali- kalsın, maddi hayata ve dünya koordinatörlük ve editörlük Özdemir, Gazi Mustafa huriyet” olduğu; Medeni Kanun Programı’nda “devrimcilik” ola- fe dâhil- her türlü kayıt ve şart- işlerine karıştırılmasın. Dinde görevini de üstlenen Kemal Atatürk ve Ermeni ve Ceza Kanunu gibi çağdaş ka- rak adlandırılmıştı. (4) tan bağımsız, “kayıtsız şartsız doğru yolu bulmak için tarikat- Özdemir, Türk Tarih Kurumu araştırmaları üzerine yaptığı nunların laik devleti zorunlu kıl- CHP’nin 1931 Programı’nda millet iradesinden” söz ederek ların da gereği yoktur. Türkler Kütüphanesi’ne yaptığı bağışa çalışmalar sırasında edindiği dığı; bir tüzel kişilik ve soyut bir CHP’nin laiklik anlayışı da şöy- için doğru yolu gösteren tek aslında “laik bir öz” taşıyordu. ilişkin açıklamada bulundu. kaynakları da TTK’ye hediye kavram olan devletin, dinin in- le açıklanmıştı: “Fırka (Parti), Teşkilatı Esasiye Kanunu (1921 tarikat müspet ilme dayanan 2002-2007 yıllarında tam ettiğini söyledi. Koleksiyonda, sanlara yüklediği mükellefiyetle- devlet idaresinde bütün ka- milliyetçiliktir.” Anlam ve öne- Anayasası), Osmanlı Kanuni zamanlı profesör olarak Türk Ermeni meselesiyle ilgili hem ri ve farzları yerine getirmesinin nunların, nizamların ve usulle- Esasisi’nden farklı olarak halife- mini bugün de koruyan gerçek Tarih Kurumu’nda çalıştığını, Türkçe hem yabancı dilde olanaksız olduğu ve böyle bir is- rin, ilim ve fenlerin muasır me- bir laiklik manifestosu… ye, mecliste ve devlet yönetimin- bu süre içinde kurumun yayınlar bulunuyor. teğin devlette zayıflık yarataca- deniyete temin ettiği esas ve de hiçbir söz hakkı tanımıyordu. Atatürk ilkelerinin anayasaya ğı; din ve devlet işlerinin ayrılma- şekillere ve dünya ihtiyaçlarına girmesi için verilen öneri, 5 Şu- 1921 Anayasası’nın “Egemenlik sının, “devletin ve hükümetin göre yapılmasını ve tatbik edil- bat 1937’de TBMM de tartışıla- kayıtsız şartsız milletindir” di- dinsizliği desteklediği anlamına mesini prensip kabul etmiştir. yen birinci maddesi, Tanrı’ya da- rak kabul edilmiştir (Kanun no: gelmediği”; din ve devlet işleri- Din telâkkisi vicdanî olduğun- 3115).(10) Böylece anayasanın yandırılan “dinsel egemenlik” nin birbirinden ayrılmasının “din- dan, Fırka, din fikirlerini dev- yerine, millet iradesine dayandı- 2. maddesine “Türkiye Devleti, lerin, devleti idare edenlerin let ve dünya işlerinden ve siya- cumhuriyetçi, milliyetçi, halk- rılan “dünyevi egemenlik” an- elinde araç olmaktan kurtulu- setten ayrı tutmayı milletimizin layışını siyasal sistemin temeli- çı, devletçi, laik ve inkılapçıdır” şunun” güvencesi olduğu; din ve muasır terakkide başlıca mu- ifadeleri konulmuştur. ne yerleştirmiştir. Bu nedenledir devlet işlerinin birbirinden ayrıl- vaffakiyet amili görür.”(5) Ata- Laiklik ilkesi, 1937’den günü- ki, 1921 Anayasası her ne kadar ması ile “dinin, yabancı eli değ- türk bu laiklik tanımının özünü, müze 1961 ve 1982 Anayasala- laik değilse de “kayıtsız şartsız meyen vicdanlarda yüce yerini 1931 yılında okullarda okutmaya rında da yerini korumuştur. La- millet egemenliği” vurgusuyla alarak Tanrı ile kul arasındaki başladığı “Vatandaş İçin Me- Türkiye’de laik Cumhuriyet’e gi- iklik ilkesi, bugün anayasamı- bir kutsal ilişki durumuna gele- deni Bilgiler” kitabına da koy- zın değiştirilemez ve değiştirilme- den yolu açmıştır. ceği” ve devletlerin ve kanunları- muştu. 1924 Anayasası da 1928 yı- si teklif dahi edilemez temel ni- CHP’nin 1931 programında- nın, dinlerin de güvencesi olduğu telikleri arasında yer almaktadır. lına kadar laik değildi. Çünkü Perpa’da genel kurul krizi belirtilmiştir.(2) ki bu laiklik tanımı biraz daha (Md.2). 1924 Anayasası’nın 2. maddesin- Anayasa Komisyonu konu- Türkçeleştirilerek CHP’nin 1935 HHH de devletin dininin İslam oldu- açıldığını bildirdi. Açılan UFUK SEPETCİ yu görüşüp öneriyi kabul etmiş- Programı’nda da aynen yer ala- Görüldüğü gibi Atatürk başın- ğu; 16. ve 38. maddelerinde mil- davaya, polis tarafından tir. Komisyon; “Türkiye Devleti caktı. Bu tanımı bizzat Atatürk dan beri laik bir Cumhuriyet kur- letvekillerinin ve cumhurbaşka- ISTANBUL’UN Şişli ilçesindeki tutulan olay tespit tutanağı, için tespit edilmiş ve belirtilmiş yapmıştı. (6) Atatürk, CHP’nin 6 mak istemiş ancak toplumsal ko- nının ‘vallahi’ diye” yemin ede- PERPA Ticaret Merkezi yönetim kurulu erteleme olan ‘Demokratik Cumhuriyet’ ilkesini sıralarken “Laikliği” “Dış- şullar gereği bunu birden bire de- cekleri ve 26.maddesinde ise A Blok’ta 2 Şubat’ta kat tutanağı ve kamera şeklinin, tabii ve çağdaş uygar- dinseltçi” olarak adlandırmıştı.(7) ğil, aşamalı bir devrim stratejisiy- meclisin görevlerinden birinin malikleri olağan genel kayıtlarının sunulduğu lığın kamu hukuku ile ahenkli Bu ifade parti programlarına, le adım adım (devrimlerle ve ana- de “dinsel hükümleri yerine ge- kurulu yapıldı. Genel kurul belirtildi. Yönetim, yargıdan olarak ‘Laik’ de olması ve ulu- -Atatürk’ün de onayıyla- “laiklik” yasa değişiklikleriyle) gerçekleş- tirmek” olduğu belirtilmiştir. öncesinde ve sırasında lehlerine karar çıkmasını olarak konulmuştur. sal egemenliğin tam olarak te- tirmiştir. Türkiye’de devletin laik- yaşanan gerginlikler beklediklerini vurguladı. sisine yardım eden bu esaslar Çok açıkça görüldüğü gi- leşme süreci aslında “Egemenlik Atatürk: “Bu toplantıya damga vurdu. Öte yandan Perpa karşısında, dini devlet işlerine bi CHP’nin 1931 ve 1935 Prog- kayıtsız şartsız milletindir” di- fazlalıklar anayasadan Mevcut yönetim, toplantı Değişim Hareketi adına katmanın –kaynağı din sayılan ramlarında laiklik, herkesin anla- yen 1921 Anayasası ile başlamış, sırasında arbede çıktığını, konuşan Hakan Taş, genel çıkarılacaktır” söylentilerce bile- gereksiz bir yacağı biçimde çok açık biçim- 1924 Devrim Kanunları ile devam güvenliğin sağlanamadığını kurul için yeterli katılımın de tanımlanmıştı. Cumhuriye- 1921 Anayasası ve 1928 yılı- katkı olarak görülmesinin ge- etmiştir. Anayasa ise 1928 yılın- ve bu nedenle genel kurulun rekliliği konusunda komisyonu- ti kuranlar, Atatürk ve dava arka- sağlandığını, çok sayıda kat na kadar da 1924 Anayasası laik da laikleştirilmiş; laiklik 1931 yı- yapılamadığını savundu. değildir. Ancak bu anayasaların muz oy birliği ile karara varmış daşları, laikliği her şeyden önce maliki ve vekâlet sahibinin lında CHP Programı’na, 1937 yı- Cumhuriyet’e konuşan bulunuyor” diyen 6 Nisan 1928 devlet yönetimindeki kanunların laik olmaması, istenen bir durum toplantıya katıldığını, lında da anayasaya konulmuş- yönetim kurulu başkanı değil, tamamen dönemin koşulla- tarihli raporunu vermiştir. 9 Nisan bilim ve fennin çağdaş uygarlı- avukatlar ve noter eşliğinde tur. Böylece nüfusunun büyük bir ğa sağladığı ilkelere ve dünya ih- Hasan Sezgin, genel kurulun rıyla ilgili geçici bir durumdu. 1928’de Meclis Genel Kurulu’nda bölümü Müslüman olan bir ülke genel kurulun yapıldığını görüşmeler başlamıştır. 10 Nisan tiyaçlarına göre yapılması ve uy- yapılamadığının tutanak Şöyle ki: Atatürk Nutuk’ta, (Türkiye Cumhuriyeti) ilk kez laik- ve seçimlerin kazanıldığını 1921 Anayasası’na ve 1924 1928’de, 1924 Anayasası’nın 2. gulanması olarak tanımlarken, altına alındığını belirterek liği kabul etmiştir. belirtti. Mevcut yönetimin 16. 26. ve 38. maddeleri değişti- din kavramının “vicdani” oldu- Anayasası’na “Meclisin şe- yaşananların resmi kayıtlara Türkiye’de aklın, düşüncenin görevi devretmemesi üzerine ri hükümleri (dini kuralları) yü- rilerek anayasa laikleştirilmiştir. ğunu vurgulayarak, ulusun çağ- ve vicdanın özgürlüğünün, bili- geçtiğini ifade etti. Sezgin, protestoların yaşandığını rütmesi” ve “Devletin dini Öneride geçen “Laik ve De- daş ilerlemesinde başarıya ulaş- min ve sanatın, kadın haklarının, bu sürecin ardından bir grup dile getiren Taş, “Seçim İslam’dır,” maddelerinin konul- mokratik Cumhuriyet” ifadesi ile masının başlıca şartının “din ile yurttaşların eşitliğinin, ulusal ege- kat maliki tarafından yapılan yapıldı ve sonuç ortaya çıktı. masını istemediğini, ancak “La- komisyon raporunda geçen “De- dünya işlerinin ve devlet siya- menliğin, demokrasinin, uygar toplantının hukuken geçersiz Buna rağmen devir süreci mokratik Cumhuriyet” ifadele- setinin birbirinden ayrı tutul- ik hükümet deyiminden ‘dinsiz- yaşamın, toplumsal birlik ve bü- ve yok hükmünde olduğunu başlatılmadı” ifadelerini lik’ anlamı çıkarmak eğilimin- rinin üzerinde durup düşünmek masına bağlı olduğunu” belirt- tünlüğün güvencesi Atatürk’ün ileri sürdü. kullandı. Tarafların karşılıklı de olanlara ve bundan yarar- gerekir. Bu ifadeler, Cumhuriyeti mişlerdi. kurduğu laik Cumhuriyet’tir. iddiaları sürerken, PERPA A lanmak isteyenlere fırsat ver- kuranların “Laiklik” ve “Demok- CHP’nin 1931 programının Türkiye’de laikliğin neden Mahkemeye Blok’taki yönetim krizinin memek için” bu maddelerin rasi” arasında doğrudan doğru- “Milli Talim ve Terbiye” başlık- “yaşamsal önemde” olduğunu taşınan süreç mahkemenin vereceği kararla anayasaya konulmasına göz yu- ya bir bağ kurduklarını; “Demok- lı beşinci kısmında eğitimin te- anlamak için Orta Doğu’ya ve Sezgin, söz konusu netleşmesi bekleniyor. mulduğunu; 1924 Anayasası’nın ratik Cumhuriyet” için her şey- mel amacının “cehaleti yenmek” Afganistan’a bakmak yeter de toplantının geçersizliğinin Yargı sürecinin sonucu, yeni den önce devleti laikleştirmeyi ve “kuvvetli cumhuriyetçi, mil- 2. ve 26. maddelerinde “gerek- artar bile… tespiti amacıyla İstanbul 16. yönetimin görevi devralıp siz görünen” ve “Yeni Türkiye düşündüklerini ve “Laik ve De- liyetçi ve laik vatandaş yetiş- Sulh Hukuk Mahkemesi’nde devralamayacağını da Devleti’nin ve Cumhuriyet re- mokratik Cumhuriyet” idealine tirmek…” olduğu belirtilmişti.(8) DIPNOTLAR jimimizin çağdaş karakteriy- sahip olduklarını göstermektedir. CHP’nin 1935 Parti Programı’nda ihtiyati tedbir talepli dava belirleyecek. l ISTANBUL cumhuriyet.com.tr’de le bağdaşmayan bu terimlerin, 1930’ların faşizm çağı öncesin- “Ulusal Eğitim” başlıklı bölüm-